Ил Түмэҥҥэ ыытыллыбыт Судаарыстыбаннай Дуума физическэй култуураҕа уонна успуорка кэмитиэтин көһө сылдьар стратегическай сиэссийэтэ Уһук Илиҥҥи федеральнай уокурукка физическэй култуураны уонна успуорду сайыннарыыга ананна, суруйда Саха парламент саайт.
Сиэссийэҕэ федеральнай былаас уонна Уһук Илиҥҥи федеральнай уокурук 11 субъегын сокуону оҥорор итиэннэ толоруулаах былааһын уорганнарын бэрэстэбиитэллэрэ онлайн киэбинэн кытыннылар. Кэпсэтии саҕаланыытыгар Судаарыстыбаннай Дуума физическэй култуураҕа уонна успорка кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Олег Матыцин, Ил Түмэн бэрэссэдээтэлэ Алексей Еремеев, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Сергей Местников тыл эттилэр.
Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлэ Алексей Еремеев ыалдьыттары өрөспүүбүлүкэ парламенын аатыттан эҕэрдэлээтэ уонна бүгүҥҥү стратегическай сиэссийэ өрөспүбүүлүкэҕэ улахан суолталааҕын тоһоҕолоон бэлиэтээтэ.
– Быйыл биһиги Монреаллааҕы Олимпийскай оонньууларга саха үс бөҕөһүн өрөгөйдөөх кыайыытын 50 сылын бэлиэтиибит, Павел Пинигин, Роман Дмитриев кыһыл көмүс мэтээли, Александр Иванов үрүҥ көмүс мэтээли ылбыттара, – диэтэ итиэннэ бүгүн Ил Түмэн Арассыыйатааҕы Национальнай уонна олимпийскайга киирсибэт успуорт көрүҥнэрин кэмитиэтигэр официальнай ыстаатыһы иҥэрэр туһунан боппуруоһу көҕүлүүрүн иһитиннэрдэ.
Стратегия үлэтин түмүгэ
Уһук Илиҥҥи федеральнай уокурук субъектарыгар 2030 с. диэри физическэй култуураны уонна успуорду сайыннарыы стратегиятын олоххо киллэрии хаамыытын туһунан дакылааты Арассыыйа Федерациятын успуордун миниистирэ Мгер Гандилян оҥордо.
Стратегия 2030 с. диэри үс сүрүн соругу туруорар: нэһилиэнньэ 70 %-а физическэй култууранан уонна успуордунан утумнаахтык дьарыктанара, успуорт тэриллэринэн хааччыйыы таһымын 74 %-ҥа тиэрдэр, успуордунан дьарыктанар усулуобуйа олохтоохтор 70 %-нара биһириирэ ситиһиллиэхтэх.
2025 сыл түмүгүнэн көрдөрүү куһаҕана суох. Ол курдук, 11 субъектан аҕыһа физическэй култууранан уонна успуордунан утумнаахтык дьарыктанар дьон ахсааныгар сорудаҕы толорбут. Урукку көрдөрүүлэрин Саха Өрөспүүбүлүкэтэ 5,5 %, Сахалиин уобалаһа 3,7 % тупсараннар, инники күөҥҥэ сылдьаллар. Салайар-тэрийэр үлэ көдьүүһүн рейтинигэр Хабаровскай уонна Камчаатка кыраайдара бастаабыттар, Сахалиин, Саха Өрөспүүбүлүкэтэ, Магадаан уобалаһа урукку кирбиилэрин чиҥэппиттэр. Арай, Еврей аптаныамыай уобалаһыгар, Забайкалье кыраайыгар, Магадаан уобалаһыгар успуорка нэһилиэнньэни тардыы көрдөрүүтүн сорудаҕа толоруллубатах. Онон манна тэрийэр-салайар үлэни тупсарар эрэйиллэр эбит.
Саха Сирин уопута, ситиһиитэ
Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр ыытыллар үлэ туһунан физическэй култуура уонна успуорт миниистирэ Леонид Спиридонов иһитиннэрдэ. Күн бүгүн өрөспүүбүлүкэ олохтоохторун 64,8 %-а физическэй култууранан уонна успуордунан утумнаахтык дьарыктанар, нэһилиэнньэ 64 %-а успуордунан дьарыктанар усулуобуйаны биһириир. Успуорт 110 араас көрүҥүнэн дьарык ыытыллар, 68 аккредитацияламмыт успуорт федерацията баар. Сыллата 500 эрэгийиэн таһымнаах күрэхтэһии тэриллэр.
Өрөспүүбүлүкэ успуорка эрэсиэрбэтин бэлэмнээһин тиһигэр 69 физкультурнай-спортивнай тэрилтэ үлэлиир-хамсыыр. Спортивнай бэлэмнэнии бырагырааматынан үлэлиир тэрилтэлэргэ успуорт 45 көрүҥүнэн 16 749 киһи дьарыктанар. 2023 сылтан 56 эрэгийиэннээҕи федерация судаарыстыба бүддьүөтүттэн субсидия ылар. Икки сыл устатыгар 60 мөлүйүөн солкуобай харчы суумалаах өйөбүл оҥоһулунна. Өрөспүбүлүүкэҕэ 2025 сылтан үлэлиир «Земскэй тириэньэр» бырагырааманан үс исписэлиис улуустарга тиийэн үлэлии-хамсыы сылдьаллар.
Кэнники сэттэ сылга успуорт эбийиэктэринэн хааччыллыы 22 %-ынан улаатта. Федеральнай бырайыактар чэрчилэринэн, улуустарга успуорт былаһааккалара, модульнай сааллар, «өйдөөх» успуорт комплекстара үлэҕэ киллэрилиннилэр. «Мин успуордум» АИС рейтинигэр дойду 89 эрэгийиэнэ кыттыбытыттан, өрөспүүбүлүкэ 12-с миэстэҕэ тигистэ.
Үп миниистирин э.т. Иван Алексеев физическэй култуура уонна успуорт эйгэтигэр бүддьүөтү көҕүлээһин бырагырааматынан үлэни сырдатта. 2010 сылтан өрөспүүбүүкэҕэ 6,28 млрд солк суумалаах 3 000 бырайыак олоххо киллэриллибит. Олохтоохтор талбыт эбийиэктэрин 10 %-а успуорт былаһааккалара уонна физическэй култуура эбийиэктэрэ буолаллар. Быйылгы сылга бырагыраама чэрчитинэн, 32 маассабай успуорт дьаһала былааннанар, 24 успуорт былаһаакката, ол иһигэр, оҕолор оонньуур, төрөппүттэрин кытары дьарыктанар зоналара, тутуллуохтаах.
Сокуон көҕүлээһинэ
Ил Түмэн ыччат дьыалатыгар, физическэй култуураҕа уонна успуорка сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Георгий Балакшин парламент сокуоҥҥа көҕүлээһинин туһунан иһитиннэрдэ.
«Арассыыйа Федерациятыгар физическэй култуура уонна успуорт туһунан» федеральнай сокуон 5-с ыстатыйатыгар Национальнай уонна олимпиадаҕа киирсибэт успуорт көрүҥнэрин кэмитиэтигэр официальнай ыстаатыһы иҥэрэр туһунан 7.1 пууну киллэрэн биэриэххэ наада. Кэмитиэт 1999 с. тэриллибитэ, успуорт араас көрүҥнэринэн Бүтүн Арассыыйа таһымнаах, олимпийскай бырагыраамаҕа киирсибэт көрүҥнэринэн дьарыгы тэрийэр 100-тэн тахса федерацияны, сойууһу, ассоциацияны түмэн үлэлиир.
Арассыыйа үрдүнэн олимпийскай көрүҥҥэ киирсибэт 170 успуорт көрүҥэ баар. Бу хайысхаҕа Саха Сирэ инники күөҥҥэ сылдьар: эрэгийиэннээҕи кэрискэҕэ 8 успуорт төрүт көрүҥэ (мас тардыһыыта, хапсаҕай, ыстаҥа, национальнай уонна хотугу многоборье, ох саанан ытыы, хабылык, хаамыска) бааллар. Ыстатыыстыка көрдөрөрүнэн, мас тардыһыытынан Арассыыйа Федерациятыгар 18 000 киһи дьарыктанар, оттон Норуоттар икки ардыларынааҕы федерация 65 дойдуну түмэр. Өрөспүүбүлүкэҕэ 2025 с. успуорт төрүт көрүҥнэринэн 30,5 тыһыынча киһи, ол иһигэр 6,5 тыһыынча оҕо дьарыктанара бэлиэтэммитэ.
Ил Түмэн көҕүлээһинин Сахалин, Магадан уобаластарын, Камчатка кыраайын, Чукотка аптаныамынай уокуругун уонна Бүрээт Өрөспүүбүлүкэтин парламеннара өйөөтүлэр. Олег Матыцин эмиэ өйүүрүн биллэрдэ итиэннэ сокуон барылын Успуорт федеральнай министиэристибэтин кытары чочуйарга сүбэлээтэ.
Этиилэр
Ыаллыы эрэгийиэннэр бэрэстэбиитэллэрин дакылааттарыгар Уһук Илиҥҥэ сүрүн кыһалҕанан сырыы-айан табыгаһа суоҕа бэлиэтэннэ. Ол курдук, хамаандалар күрэхтэһиигэ кытталларыгар көрүллэр харчы улахан өттө сөмөлүөтүнэн көтүү ороскуотун толуйууга барар, онтон олуллан хамаанда чилиэннэрин ахсаана хааччахтанар. Ол иһин, күрэхтэһиигэ кыттарга көрүллэр субсидияны ааҕыы методиката Уһук Илиҥҥи федеральнай уокурук субъектарыгар уларыйара эрэйиллэр.
Иккиһинэн, болҕомто адаптивнай физическэй култуураны уонна успуорду, ол иһигэр АБДь бэтэрээннэригэр анаан, сайыннарыыга уурулунна. Бу хайысхаҕа субсидия көрөргө, успуорт инфраструктуратын тупсарарга этилиннэ.
Көһө сылдьар стратегическай сиэссийэни түмүктүүрүгэр Олег Матыцин Судаарыстыбаннай Дуума физическэй култуураҕа уонна успуорка кэмитиэтэ Уһук Илини кытары үлэҕэ чорботор соруктарын иһитиннэрдэ. Ол – каадырынан хааччыйыы, «Земскэй тириэньэр» бырагыраама үлэтин салгыы ыытыы, успуорт инфраструктуратын тупсарыы, успуорт адаптивнай көрүҥнэрин, сыыппара технологиятын, күрэхтэһиилэр кэлим ситимнэрин бырагырааматын сайыннарыы буолар.
Сокуон өттүгэр кэмитиэт сааскы сиэссийэҕэ эрэгийиэннэргэ успуорт миниистирдэрин анааһыҥҥа хандьыдааттары РФ миниистирин кытары булгуччу сөбүлэһиннэрэр, успуорт эйгэтигэр судаарыстыба былааҕын туттууну кэҥэтэр, үбүлээһиҥҥэ латарыайа ньыматын туһанар туһунан, допины утары о.д.а. сокуоннар барыллара оҥоһуллалларын эттэ. Бэрэсидьиэн Владимир Путин быһаарыытынан тэриллибит Арассыыйа успуордун пуондата икки куонкурус түмүгүнэн, успуорт 93 тэрилтэтин өйүүрүн туһунан кэпсээтэ.
Киирбит этиилэринэн түмүк докумуон ылылынна, ол куоппуйалара Уһук Илиҥҥи федеральнай уокурук бары эрэгийиэннэригэр итиэннэ РФ Успуордун министиэристибэтигэр ыытыллара быһаарылынна.
