Тас дойдуттан кэлэн үөрэнэ сылдьар М.К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет устудьуоннара бэйэлэрин саха аһыгар санааларын үллэһиннилэр. Кытай, Кыргызстан уонна Камерун олохтоохторо саха аһын сииргэ хайдах үөрэнэллэрин, ханнык ыараханнары көрсөллөрүн кэпсээтилэр.
Атын омук дойдуларын дьонугар Саха сирэ таптаан олохсуйар дьиэлэрин кэриэтэ буолар. Устудьуоннар, учууталлар, чинчийээччилэр уонна араас дьарыктаах дьон атын дойдулартан кэлэн, Саха сирин килиимэтигэр, култууратыгар сөп түбэһэн, ардыгар ыарахаттары туораан, олохсуйаллар. Бастатан туран, аһылыктарыгар улахан уларыйыыны, адаптацияны ааһаларын кэпсээтилэр.
Саха аһын атын омуктар сонурҕууллар уонна, ардыгар, атыҥырыыллар. Ол эрэн бириэмэ ааһан истэҕин аайы, бэйэлэрин төрүт астарыгар саха аһын киллэрэн, үөрүйэхтэнэллэр.
Мин омук сириттэн үөрэнэ кэлбит устудьуоннары кытта кэпсэттим уонна хоруйдарга олоҕуран, адаптацияны үс кэмҥэ араардым:
Бастакы кэм: Култуура уонна ас уларыйыыта
Бу кэмҥэ киһи аан бастаан төрүт аһылык култууратыгар үөрэнэр. Саха аһа күн-дьыл туругуттан тутулуктаах буолан, атын омуктар олус атыҥырыыллар. Сиикэй эт, балык, хаан курдук астар тэйитэллэр. «Бастаан хааны уонна тоҥ балыгы сиир атын соҕус этэ, билигин төттөрүтүн сөбүлээн сиибит» – диэн кэпсииллэр.
Ол иһин бастакы кэмҥэ омук дьоно бэйэлэрэ эрэ билэр аһылыктарын көрдүүллэр: Азия, Европа, нуучча аһылыктарын. Бастакы күннэр саамай ыарахан буолаллар диэн бэлиэтииллэр. «Маннааҕы маҕаһыыннарга билэр, сиир аспын булар ыарахан этэ» – диэн бэйэтин уопутун этэр Кенне Фотсинг Луис Годлов.
Иккис кэм: Эксперименнээһин уонна аска үөрэнии
Бириэмэ ааһан истэҕин аайы, омук дьоно күн-дьыл туругун уонна саха аһын билинэн, ылынан бараллар. Аһылык туһунан өйдөбүллэрэ уларыйар. Балык, эт, отон, үүт аһа туһалааҕын билэн, саха аһылыгар чугаһыыллар.
Бу кэмҥэ омуктар саха норуотун судургу аһылыктарын астыырга үөрэнэллэр: миин, эт, балык. «Устудьуон олоҕор түргэнник буһар ас наада. Ол иһин судургу торуой эбэтэр миин буһарынан аһыыбыт» — диэн эттилэр.
Ол эрэн сиикэй эти, быары сииргэ сорохтор үөрэнэ иликтэрин билиннилэр. Олус ураты аһы көрөн, сөҕөллөр.
Үһүс кэм: Олохсуйуу уонна саха аһын атын дойду аһын кытары тэҥҥэ туттуу
Омук дьоно Саха сирин аһылыгын барытын ылынан, үөрэнэн бэйэлэрин тустарыгар туһаналлар. Бэйэ аһын саха аһылыгын кытары холбоон, эбэтэр солбуйан, ураты ас оҥорон таһаараллар. Сорох тас дойду норуоттарын аһа уонна саха аһа майгыннаһар буолалларын кытта бэлиэтээбиттэр. Маны Кыргызстантан сылдьар устудьуон Данияр Ишенбеков этэр. Норуоттар эти уонна үүт аһын олус убаастыыр буолан, майгыннаһар астара элбэх. «Саха сиригэр олорон ас нөҥүө бэйэм дойдубун саныыбын. Бу миэхэ дойдум сылааһа аттыбар баарын биллэрэр» – диэн бэлиэтиир.
Норуоттар сүрүннээн ханнык астары холбуу тутан астаналларын быһаардылар:
Азия аһа: Кытай норуота аһыгар саха балыгын эбэтэр таба этин туһанар.
Европа: Убаһа этиттэн стейк, таба этиттэн паштет оҥорон таһаараллар. Балык көрүҥнэрин араастаан буккуйан аһыыллар.
Бары кэриэтэ таба этинэн «Гедза», бурдук аһын арааһын эбэтэр аһы тупсарар тумалары эбэн «Индигирка» салааты оҥостоллор.
Манна эбэн эттэххэ, бэйэ дойдуларын аһынан ресторан эбэтэр кафе арынар норуоттар бааллар. Билигин Дьокуускайга тас дойду аһын боруобалыыр сир элбээн турар.
Аска үөрэниини хайдах ааһалларый?
Бу устудьуоннар кэпсээннэригэр олоҕуран, адаптацияны туох көмөтүнэн ааспыттарын быһаардым. Омук устудьуоннара уопсастыбаҕа интэриэһи тардаллар уонна куруук элэккэй буоланнар — доҕотторо элбэхтэр. Онон араас сахалыы бырааһынньыктарга кытталлар. «Түөрт сыл иһигэр араас сахалыы аһы сиэтим. Саха аһа эмиэ бэйэтэ биир уратылаах» — диир Кыргызстантан сылдьар устудьуон Данияр Ишенбеков. «Саха доҕотторум сахалыы аһы сиэн боруобалаппыттара, сорох аһы олус сөбүлээбитим. Саамай сөхпүтүм сиикэй убаһа этэ. Бастаан мин бэйэм дойдум эрэ аһын аһыыр этим, онтон харчы боппуруоһуттан маннааҕы аска үөрэммитим. Маннааҕы аһы сөптөөх сыанаҕа буларга дөбөҥ», — диэн бэлиэтиир Камерун олохтооҕо Кенне Фотсинг Луис Годлов. Саха сиригэр өр олорбут омуктар олохтоох ас туһалааҕын билинэллэр. Белок курдук туһалаах ас элбэх, бу Саха сиригэр олохсуйарга ордук суолталаах. «Сахалыы ас элбэх туһалаах битэмииннэртэн турарын билэбин», — Кытайтан сылдьар Чэнь Чжэн Ян санаатын үллэстэр.
Куруук аһыыр астарын ыйыталаһан, бу астары ордук сииллэр эбит диэн быһаардым:
⁃ Эт аһылык: куурусса, таба, бараан, ынах этин ордороллор. Онтон убаһа этин сорох омук «Ураты амтаннаах» диэн сиэбэт.
⁃ Араас оҕуруот аһын уонна аһы тупсарар туманы үгүстүк тутталлар.
⁃ Балык аһылык: индигирка уонна балык көрүҥнэрин сөбүлээн сииллэр. Тоҥ балык уонна ыһаарыламмыт балыгы бырааһынньыктарга эбэтэр доҕотторугар сииллэр.
⁃ Алаадьы, лэппиэскэ курдук бурдук астары сөбүлээн астыыллар.
⁃ Үүт аһа: кымыс, суорат, чохоон.
⁃ Хортуоппуй, рис, лапса көрүҥнэрин араас тумалары кытта булкуйан сииллэр.
Үс араас дойду устудьуоннара, ураты-ураты санааны үллэһиннилэр. Атын култууралаах буолан, Саха сирин култууратыгар бэйэ майгынныыр өрүттэри уонна уратылары бэлиэтээн көрбүттэр. «Саха аһылыга олус судургу уонна туһалаах буоларын билбитим. Ол эрэн бэйэм дойдум аһын быдан ордоробун. Уопсайбар олорон бэйэм араас астары астанан аһыыбын» — диэн этэр Кытай кыыһа, устудьуон Чэнь Чжэн Ян.
Ону таһынан бэлэм аһы ылыналлар. Араас кэнсиэрбэ ылынан астарыгар туһаналлар. Өрөбүл күннэргэ бэйэлэрин дойдуларын астарын астаан, ахтан-санаан ылаллар, эбиитин уопсай устудьуоннарыгар астаан атыылыыллар.
«Төрүт аспын астыырбын олус таптыыбын! Плов, бешбармак, манты, самса сөбүлээн астыыбын. Ол эрэн судургу аһы эмиэ астыыбын. Миин, хортуоппуй, хааһы ыксаллаах кэмҥэ олус барсар» – Данияр Ишенбеков этэр. «Биирдэ эмит саха доҕотторбор бэйэм дойдум Камерунскай аһы боруобалатар былааннахпын», – диэн баҕа санаатын Кенне Фотсинг Луис Годлов эттэ.
Ааптар: Алина Диодорова
