Олунньу 9 күнэ. Айсен Николаев Арассыыйа Дьоруойа, «Эр санаа» икки уордьанын кавалера, «Хорсунун иһин» мэтээл хаһаайына, «Дьоруойдар кэмнэрэ» бырагыраама кыттыылааҕа Николай Соболев экэниэмикэҕэ каадырдары бэлэмнээһиҥҥэ Ил Дархан көмөлөһөөччүтүн дуоһунаһыгар ананарын иһитиннэрдэ. «Кини сүрүн соругунан дойду, өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай былааһын уорганнарын, олохтоох салайыныы уорганнарын, үөрэх тэрилтэлэрин, уопсастыбаннай тэриллиилэри уонна биисинэһи кытта эрэгийиэн экэниэмикэтигэр каадырдары бэлэмнээһини сүрүннээһин буолуоҕун туһунан Айсен Николаев бэлиэтээтэ. Итини тэҥэ Соболев былаас уорганнарыгар каадырдары талааһыҥҥа, анааһыҥҥа, өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай уонна муниципальнай салайыныытын тиһигэр анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын уонна бэтэрээннэрин үлэҕэ киллэриигэ кыттыыны ылыаҕын эттэ.
Олунньу 9 күнэ. Айсен Николаев Ил Дархан уонна Бырабыыталыстыба дьаһалтатын, Бырабыыталыстыба салалтатын кытта былаанныыр мунньаҕар федеральнай таһымҥа ылыныллыбыт саҥа быһаарыныылары олоххо киллэриигэ соруктары туруорда. Сыл бастакы кыбаарталыгар дойду бары эрэгийиэннэригэр байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар уонна кинилэр дьиэ кэргэттэрин чилиэннэригэр өйөбүл миэрэлэрин ылалларыгар биир сайабылыанньаны ыытар өҥө олоххо киирэр. Элбэх хайысхалаах кииннэргэ биир ирдэбиллээх 45 миэрэттэн турар испииһэк оҥоһуллубут. «Биһиэхэ бу эмиэ хааччаҕа суох үлэлиэхтээх, байыаннай дьайыы кыттыылаахтара уонна кинилэр дьиэ кэргэттэрэ бу туһунан билиэхтээхтэр», — диэн бэлиэтээтэ. Дойду экэниэмикэҕэ министиэристибэтэ тырааныспары, эньэргиэтикэни, телекоммуникацияны, социальнай инфраструктураны сайыннарыы 2036 сылга диэри биир кэлим былаанын бириэмэ ирдэбилигэр сөп түбэһиннэрии бэрээдэгин бигэргэппитин туһунан эттэ. Бу быраабылалары Бырабыыталыстыбаҕа сиһилии үөрэтэри соруйда.
Олунньу 9 күнэ. Айсен Николаев 2026 сылга өрөспүүбүлүкэҕэ нэһилиэнньэ социальнай харысхалын тиһигин сайыннарыыга мунньах ыытта. Сүрүн соругунан дьоҥҥо табыгастаах буоларын туһугар өйөбүл дьаһалларын анааһыны кииннээһиҥҥэ көһүү буоларын бэлиэтээтэ. Саҥа тэрилтэлэри арыйан, административнай ороскуоту улаатыннарбакка, баар тутулу туһанан, өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн биир кэлим ыстандаарты олохтуур тоҕоостооҕун, Арктика улуустарыгар тырааныспар уустуктарын учуоттаан, көмөнү тиэрдиигэ ураты ньымалар туттуллуохтаахтар туһунан эттэ.
Олунньу 9 күнэ. Айсен Николаев сааскы халаан уутун куттала суох аһарарга уонна ойуур баһаарыттан кутталаах сезоҥҥа бэлэмнэнии боппуруостарыгар анаммыт дойду Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта Дмитрий Патрушев ыыппыт селекторнай мунньаҕар кытынна. Мунньахха Саха сирин кэнники сылларга ыксаллаах быһыы-майгы балаһыанньатыгар сөптөөхтүк дьаһанар субъект быһыытынан бэлиэтээтилэр. Ил Дархан бэйэтин этиитигэр өрөспүүбүлүкэҕэ ойууру баһаартан харыстааһыҥҥа 5,5 млрд тахса солк., ол иһигэр федеральнай бүддьүөттэн 4,1 млрд тахса солк., эрэгийиэн бүддьүөтүттэн 1,3 млрд тахса солк. ыытыахтарын иһитиннэрдэ. Өрөспүүбүлүкэҕэ «Авиалесоохрана» тэрилтэ тус састаабын ахсаана 145 киһинэн элбэтиллиэҕэ, ол иһигэр 46 киһилээх авиация 2 саҥа салаата тэриллиэҕэ. Лүөччүк-кэтээччи ахсаанын 50-ҥа тиэрдиэхтэрэ. Кэтээн көрүүгэ уонна уоту умуруорууга 50 салгын аалын, итиэннэ 284 аналлаах тыа баһаарын тиэхиньикэтин туһаныы былааннанар. Олохтоох салайыныы уорганнара 1,14 тыһ. км тахса минерализованнай балаһаны уонна 712 км баһаартан харыстыыр арыттары саҥардыахтара. Оҥоһуу ардаҕы түһэриигэ биир сөмөлүөт-лабораторияны туһаныахтара.
Өлүөнэ, Халыма, Бүлүү, Алдан, Амма, Ньурба, Токко өрүстэргэ 92 харыы тахсыан сөп учаастактарга мууһу кэбирэтэр дьаһаллары ыытыахтара, оттон 2025 сылга 79 учаастак баара. Росводресурс өйөбүлүнэн ыытыллар үлэ кээмэйэ улаатан, Өлүөнэ, Халыма, Бүлүү өрүстэргэ 161 га иэннээх 13 саҥа учаастак быһаарылынна. Быһыыны-майгыны кэтээн көрөргө 183 гидропост үлэлиэҕэ. Уопсайа 27513 киһиэхэ сөп быстах кэмҥэ олорор 293 пууну эрдэттэн бэлэмниэхтэрэ. Итини сэргэ 55 тыһ. тахса сүөһүнү, сылгыны быстах кэмҥэ тутар 116 пууну саҥардыахтара.
Олунньу 10 күнэ. Ил Дархан Нерюнгри улууһугар үлэлээтэ. Куорат маастар-былаанынан ыытыллар улахан дьон поликлиникатын хапытаалынай өрөмүөнүн хаамыытын бэрэбиэркэлээтэ. Уопсайа 5,8 тыһ. кв.м. иэннээх эбийиэги саҥардыы түмүктэнэн эрэр, 90% бэлэм буолбут. Түөрт дьиэҕэ бары тэрили туруоран, ыам ыйыгар бэлэм оҥорор соруктаахтар. Айсен Николаев сыыппара технологияларын туттууга болҕомто уурары эттэ. Поликлиниканы таһынан киин балыыһа өссө хас да эбийиэгэр өрөмүөн ыытыллар.
Золотинка бөһүөлэгэр Айсен Николаев Арассыыйа Дьоруойа, Хотугу Кавказка бойобуой дьайыы кыттыылааҕа Игорь Молдованов бүүһүгэр сибэкки уурда. Ил Дархан бөһүөлэккэ хапытаалынай өрөмүөн ыытыллыбыт элбэх кыбартыыралаах түөрт дьиэни көрдө, олохтоохтору кытта кэпсэттэ. Үлэ хаачыстыбалаахтык ыытыллан, дьон олорор усулуобуйата тупсубутун бэлиэтээтэ. Оройуоҥҥа 2018-2025 сылларга 300-тэн тахса олорор дьиэ саҥардыллыбыт.
Салгыы Ил Дархан Нерюнгрига быйыл ыытыллар улахан тэрээһиннэргэ бэлэмнэнии боппуруостарыгар сүбэ мунньаҕы ыытта. Норуоттар икки ардыларынааҕы «Бакалдын» эбэҥки норуотун бырааһынньыга оройуон көҕүлээһининэн бэс ыйын 18-20 күннэригэр ыытыллыаҕа. Иенгра эбэҥки сэлиэнньэтэ төрүттэммитэ 100 сылыгар ананар. Арассыыйа 10 эрэгийиэнин бэрэстэбиитэллэрэ, Кытай уонна Монголия дэлэгээссийэлэрэ кытталлара күүтүллэр. Кулун тутар 21-22 күннэригэр мас тардыһыыга Арассыыйа чөмпүйэнээтэ буолуоҕа. Ил Дархан «Горняк» успуорт комплексыгар ыытыллар үлэни кэмигэр түмүктүүргэ уонна күрэхтэһиини тэрийиини, ол иһигэр кыттааччылары олордууну, тырааныспарынан, куттала суох буолууну хааччыйарга сорудахтаата.
Айсен Николаев федеральнай уонна эрэгийиэннээҕи стратегическай докумуоннары олоххо киллэрэр мунньаҕы ыытта. Олохтоохтор мэдиссиинэ өҥөтүн хаачыстыбатын астыналлара 50-чэ %-нан үрдээбитин иһитиннэрдэ. Онно тэҥнээтэххэ, 2021 сыллаахха 22% кэриҥэ этэ, билигин 70%-ҥа тиийбит. Бу көрдөрүү 2021-2026 сылларга оройуону сайыннарыы туһунан Ил Дархан Ыйааҕын олоххо киллэрии түмүгэр ситиһиллибит. Бу докумуон тэрээһиннэрэ дойду Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин бигэргэппит Нерюнгри куорат маастар-былаанын кытта сөп түбэһэллэр. Ил Дархан каадырдары аҕалан үлэлэтиигэ оройуон дьаһалтатын үлэтин хайҕаата. 2025 сылга 66 эдэр исписэлиис үлэҕэ ылыллыбыт.
Олунньу 11 күнэ. Ил Дархан Москваҕа судаарыстыбаннай салайыы норуоттар икки ардыларынааҕы бастакы конгреһыгар «Эрэгийиэн сыыппара хапытаала» диэн стратегическай сиэссийэҕэ кытынна. Эрэгийиэннэр салайааччыларын уонна экспертэрин кытта дьон, инвестиция уонна көрөөччү болҕомтотун ылар күрэстэһии хайдах уларыйарын ырыттылар. Айсен Николаев бэйэтин этиитигэр: «Саха сиригэр өссө 2018 сыллаахха саҥа креативнай экэниэмикэни тэрийэргэ стратегическай быһаарыы ылыммыппыт, инфраструктура, үп-харчы уонна каадырдар бииргэ үлэлиир экосистиэмэлэри оҥордубут», — диэн бэлиэтээтэ. Киинэ биир сүрүн хамсатар күүһүнэн буолбутун, биэс сыл иһигэр саха киинэлэрэ 280-тэн тахса наҕарааданы ылбыттарын, 653,5 мөл. солк. киллэрбиттэринр, 2025 сылга хомуурга 280 мөл. солк. рекорд олохтоммутуну кэпсээтэ. «Экстра Синема» бырайыак киэҥ далааһыннанан иһэрин, тас дойдуттан интэриэс улаатарын туһунан эттэ. Саха сирин сайдыытын корпорациятын иһинэн федеральнай, аан дойду ырыынагар тахсарга продюсерскай киини үлэлэтэн, АГУИККИ көмөтүнэн каадырдары бэлэмнээн өрөспүүбүлүкэ сыыппара хапытаалы салгыы сайыннарыаҕын кэпсээтэ.
Олунньу 12 күнэ. Айсен Николаев дойду Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Александр Новактыын көрүстэ. Арассыыйа Судаарыстыбаннай сэбиэтин «Эньэргиэтикэ» хайысхатын хамыыһыйатын ааспыт сыллааҕы уонна инники үлэтин, эньэргиэтикэҕэ үлэ таһымын үрдэтии боппуруостарын ырыттылар. Саха сиригэр эньэргиэтикэ салаатын тупсарыыга, өрөспүүбүлүкэ киинигэр гааһы хааччыйыы бигэ туруктаах буолуутун ситиһиигэ «Таас-Тумус – Дьокуускай» магистральнай гаас ситимин бастакы утаҕын учаастагын саҥардар былааны дьүүллэстилэр. Ыраах, тиийэргэ уустук нэһилиэнньэлээх пууннарга эньиэргийэнэн уонна ититиинэн хааччыйыыга сыһыаннаах боппуруостары көрдүлэр.
Олунньу 13 күнэ. Ил Дархан Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнүнэн Саха сирин олохтоохторун эҕэрдэлээтэ. «Бу саха бастакы лингвист учуонайа, сырдатааччыта Семен Андреевич Новгородов төрөөбүт күнүгэр анаан бэлиэтэнэр бырааһынньык биһиги духуобунай сыаннаспыт утума салҕанарын, норуоппут култуурата ураты баайын кэрэһилиир. Бүгүн биһиги иннибитигэр төрөөбүт тыллары харыстыыр уонна киэҥник тарҕатар, сыыппара технологиятын үйэтигэр булгуччулаах үстүрүмүөн буолалларын ситиһэр сорук турар, ол туһугар кэнники сылларга өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай уонна дьиҥ таһымнаах тылларын чөл хаалларарга уонна сайыннарарга туһуламмыт судаарыстыбаннай бырагырааманы үбүлээһин кээмэйэ икки төгүл улаатыннарыллыбыта уонна 2026 сылга 101 мөлүйүөнтэн тахса солк. тэҥнэстэ, төрөөбүт тылга сыһыаннаах бырайыактары салгыы өйүөхпүт», — диэн эҕэрдэҕэ этиллэр.
Олунньу 13 күнэ. Ил Дархан Арассыыйа Билимин академиятын бэрэсидьиэнэ Геннадий Красниковы кытта көрсүһүүтүгэр 2025 сыл түмүктэрин таһаардылар уонна 2026 сыл былааннарын бигэргэттилэр. Бэс ыйыгар Дьокуускайга «Арктика-стратегическай уонна инновационнай быһаарыылар сирдэрэ: түмүктэр, саҥа ыҥырыылар уонна саҕахтар» диэн Академия көһө сылдьар мунньаҕа ыытыллара былааннанар. Арассыыйа билимин пуондатын кытта саҥа сөбүлэһии түмүгүнэн эрэгийиэҥҥэ чинчийиилэри өйүүргэ сыл ахсын икки өттүттэн 60 мөл. солк. үбүлээһин оҥоһуллара сабаҕаланар. Ыччаты кытта үлэ саҥа түһүмэххэ таҕыста. научнай-популярнай туризмҥа федеральнай акселератор финалыгар Саха сирэ кыайыылааҕынан тахсыбыта.
Олунньу 13 күнэ. Айсен Николаев дойду Судаарыстыбаннай Сэбиэтин «Эньэргиэтикэ» хайысхатыгар хамыыһыйа мунньаҕын ыыппытыгар, Уһук Илин эрэгийиэннэригэр итиини уонна уотунан хааччыйыы эбийиэктэригэр олохтоох чоҕу туһаныыга көһүү боппуруоһун көрдүлэр. Билигин сорох ТЭЦ-тэргэ уонна ГРЭС-тэргэ Кузбасстан уонна Хакасияттан сылга уопсайа 4 мөл. кэриҥэ чоҕу тиэйэн аҕалаллар, ити туттуллар чох үс гыммыт биирин ылар. Маннык логистика тимир суол Илиҥҥи полигонугар эбии ноҕоруусканы үөскэтэр уонна электроэньиэргийэни оҥорон таһаарыы ороскуотун улаатыннарар. Онуоха Уһук Илиҥҥэ сүүһүнэн сылларга тиийэр чох саппааһа баар. Олохтоохтору уонна тэрилтэлэри эрэллээх, табыгастаах эньиэргийэниэн хааччыйыыга бу кыаҕы туһанар сорук турар. Дьүүллэһии кэмигэр бары киирбит этиилэри салгыы ырытан, дойду Эньэргиэтикэ министиэристибэтигэр ыытыллыаҕа.
Күндү Саха сирин олохтоохторо! Тымныы кылаана сыппаан, күнүһүн биллэ намырыйар да буоллар, дьыл алтыһыытыгар бэйэни көрүнэн, чэгиэн туруктаах, доруобай буолуоҕуҥ!
Ааптар: Афанасий Ноев
This post was published on 17.02.2026 11:03 11:03