Кулун тутар 2 күнэ. Ил Дархан өрөспүүбүлүкэ олохтоохторун дойдуга аан бастаан бэлиэтэнэр Настаабынньык күнүнэн эҕэрдэлээтэ. «Олохпутугар хас биирдиибит настаабынньыктаах буолан исписэлиис уонна киһи быһыытынан үүммүтэ-сайдыбыта. Биһиги билиилэрин, уопуттарын үллэстибит настаабынньыктарбытыгар, учууталларбытыгар барҕа махталбытын тиэрдэбит», — диэн бэлиэтээтэ. Үлэ кэлэктииптэрин көҕүлээһиннэринэн «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бочуоттаах настаабынньыга» диэн бэлиэ олохтоммутун, бу наҕарааданы элбэх сылларга сыралаах уонна көдьүүстээх үлэ, эдэр исписэлиистэри сайыннарыы иһин туттарылларын туһунан эҕэрдэҕэ этиллэр. Ааспыт сылга бу бэлиэни Саха сирин олохтоохторо аан бастаан ылбыттара. Быйылгыттан бу бэлиэ кулун тутар 2 күнүгэр, дойду Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин олохтообут Настаабынньык күнүгэр, туттарыллар. Өрөспүбүлүкэ бочуоттаах настаабынньыгын үрдүк аатын быйыл 9 киһи тутта. Кинилэр ортолоругар «Арктика суоллара» тэрилтэ Дьааҥытааҕы учаастагын слесара Андрей Андреев, Дьокуускайдааҕы онкология диспансерын сиэстэрэтэ Надежда Винокурова, «Бүлүү» суолун управлениетын тутаах эксперэ Альфия Кученова, «СӨ Дьиэ-уот коммунальнай хаһаайыстыбата» тэрилтэ Үөһээ Бүлүүтээҕи филиалын машиниһа Василий Николашкин, Уус Алдан улууһун «Кэнчээри» оҕо эстетическэй киинин дириэктэрэ Василий Парников, «Водоканал» тэрилтэ электромонтера Николай Плешаков, Сунтаар Кириэстээҕиттэн ыанньыксыт Владимир Михайлов бааллар.
Кулун тутар 2 күнэ. Ил Дархан бэйэтин Ыйааҕынан Ил Түмэн IV ыҥырыытын бэрэссэдээтэлэ, Судаарыстыбаннай Дуума 1999-2008 сылларга дьокутаата, Мииринэй улууһун 1993-1999 сылларга баһылыга Виталий Николаевич Басыгысовка «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бочуоттаах гражданина» үрдүк ааты иҥэрдэ. Айсен Николаев бэлитиичэскэй уонна уопсастыбаннай диэйэтэли 80 сааһынан эҕэрдэлээтэ. Виталий Николаевич олоҕо, үлэтэ төрөөбүт өрөспүүбүлүкэтигэр, дьонугар-сэргэтигэр сулууспалааһыны кытта быстыспат ситимнээх, кини өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннаһын сайдыытыгар улахан кылааты киллэрбитин бэлиэтээтэ.
Кулун тутар 3 күнэ. Айсен Николаев өрөспүүбүлүкэ Ытык Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Люлия Григорьеваны кытта көрүстэ. Люлия Николаевна Ил Дархаҥҥа Ытык сүбэ үйэ чиэппэрин иһигэр үлэтин түмүгүн билиһиннэрдэ. Киниэхэ Сүбэ көҕүлээһиннэрин өйүүрүн иһин махтанна. Бу сылларга 100-тэн тахса суолталаах көҕүлээһиннэри киллэрбиттэрэ олоххо киирбиттэр. Ол иһигэр тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыы, үүт соҕотуопкатын сыанатын үрдэтии, саха сүөһүтүн, сылгытын харыстааһын уонна сайыннарыы, өрөспүүбүлүкэ норуоттарын тылларын сайыннарыы, арыгылааһыны сэрэтии курдук суолталаах боппуруостарга улахан үлэ ыытыллыбыт. Итиэннэ Ил Дархаҥҥа саҥа көҕүлээһиннэри киллэрдилэр. Ол курдук, мэдиссиинэ тэрилтэлэригэр аҕам саастаахтары эмтээһин болдьоҕор ыстандаарт көрүллүүтүн, сүрэх-тымыр ыарыыларынан ыалдьар аҕа көлүөнэ дьону санаторийдарга-куруортарга эмтээһини хааччыйыы, чопчу хайысхалаах быраастарга босхо суруттарыыга кыаҕы кэҥэтии, Дьокуускайга сылаас тохтобуллары урбаанньыттарга сыһыарыы туһунан. Айсен Николаев көтөҕүллэр боппуруостар суолталаахтарын, тустаах министиэристибэлэргэ, биэдимэстибэлэргэ хайаан да көрүллүөхтэрин бэлиэтээтэ.
Кулун тутар 3 күнэ. Өрөспүүбүлүкэ баһылыга иһитиннэрбитинэн, харах балыыһатын мобильнай биригээдэтэ кулун тутарга Нерюнгри, Алдан, Томпо, Өлөөн, Аллараа Халыма улуустарыгар үлэлии тиийиэҕэ. Соторутааҕыта харах хирурдара Бүлүү умнаһын улуустарыгар 300 эпэрээссийэни оҥороннор, бу улуустарга катаракта эпэрээссийэтигэр уочараты суох гыннылар. Иван Луцкан салалтатынан «Мобильнай офтальмолог» бырайыак Саха сирин тэйиччи сытар улуустарыгар үрдүк хаачыстыбалаах көмөнү миэстэтигэр тиийэн оҥороллор, дьон махталын ылаллар. Эпэрээссийэлэммит дьон ортотугар 92 саастаах ытык кырдьаҕас баар. Чахчы итинник үлэлиэхтээх аныгы мэдиссиинэ – хас биирдии киһиэхэ кыһамньылаахтык.
Кулун тутар 4 күнэ. Ил Дархан Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, үлэ бэтэрээнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин уонна Нерюнгри оройуонун бочуоттаах олохтооҕо Валерий Спиридоновы 100 саастаах үбүлүөйүнэн эҕэрдэлээтэ. Валерий Михайлович олоҕо барыбытыгар тулуурдаах, төрөөбүт дойдуга бэриниилээх буолууга, үлэҕэ чиэстээх сыһыаҥҥа уонна дьон иннигэр эппиэтинэскэ холобур буоларын, дойдубут маннык дьоҥҥо тирэҕирэрин бэлиэтээтэ. Валерий Михайловичка Саха сирин уонна Аҕа дойдубут туһугар оҥорбут бары үтүөтүн — сэрии кэмигэр көрдөрбүт хорсун быһыытын, элбэх сыллаах сыралаах үлэтин, эдэр ыччаты төрөөбүт сири таптыырга көҕүлүүр холобурун иһин махтанна. Ааспыт сылга Валерий Михайлович Москваҕа Кыайыы үбүлүөйдээх параадыгар кыттыбыта.
Кулун тутар 5 күнэ. Ил Дархан Саха сирин олохтоохторун Норуот маастарын күнүнэн эҕэрдэлээтэ. Бу күн норуот култуурунай куодун харайааччылар талааннарыгар, уран тарбахтарыгар, сырдык-ыраас санааларыгар ытыктабылы туоһулуурун бэлиэтээтэ. «Норуот маастардарын үлэлэрэ – бу көннөрү оҥоһук, идэтийии бэлиэтэ эрэ буолбатах, бу Саха сирин дууһата, аан дойдуну кытта кэпсэтэр тыла, олоҕу көрөр философията», — диэн эҕэрдэҕэ этиллэр. Бүгүн «Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуот маастара» бочуоттаах ааты 325, «Саха Өрөспүүбүлүкэтин уус-уран оҥоһуктарын норуот маастара» ааты 781 киһи сүгэр. Өрөспүүбүлүкэҕэ норуот уус-уран оҥоһуктарын өйүүр кэнсиэпсийэ олоххо киирэр. Олоҥхо дьиэлэригэр, уус кыһатыгар уонна норуот уус-уран оҥоһуктарын кииннэригэр Саха сирин олохтоохторун айар үлэ алыбыгар сыһыараллар. Уустарга, норуот маастардарыгар, олоҥхоһуттарга, оһуохай этээччилэргэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын истипиэндьийэлэрэ сылын ахсын олохтоноллор.
Кулун тутар 5 күнэ. Айсен Николаев Хотугу таһаҕаһы тиэйии боппуруостарыгар мунньах ыытта. Күн-дьыл туругун иһитиннэрбиттэринэн, мууһунан айан суола хааччахтанара чугаһаабытын болҕомтоҕо ыларга эттэ. Олоҕу хааччыйар таһаҕаһы тиэйии хаамыыта былаантан хаалан иһэрин бэлиэтээтэ, онон эбии дьаһаллары ылан, үлэни тэтимирдэргэ сорудахтаата. Бу күннэҕи туругунан, кыһыҥҥы суолунан 232,1 тыһ. туонна олох-дьаһах өттүнэн хааччыйар таһаҕас тиэрдиллибит, ол эбэтэр былаантан 37,8%. Манна барыта 498 тиэхиньикэ үлэлиир. Итиэннэ 208,4 тыһ. туонна уматык-эньэргиэтикэ ресурсалара, ол эбэтэр былаан 36% тиэрдиллибит.
Кулун тутар 6 күнэ. Ил Дархан Дьокуускай 68-с кыбаарталыгар куорат маастар-былаанын чэрчитинэн үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин кампустарын тутуу бырайыагын олоххо киллэрии туһунан мунньах ыытта. Арассыыйа Билимҥэ уонна үрдүк үөрэхтээһиҥҥэ министиэристибэтин федеральнай куонкуруһугар муус устар 1 күнүгэр диэри сайаапка биэрэр матырыйааллары бэлэмнээһин сүрүн боппуруостара көрүлүннүлэр. Билиҥҥи туругунан эбийиэк архитектуратын кэнсиэпсийэтэ оҥоһуллубут, 68 кыбаарталга сир учаастага көрүллүбүт, тиэхиньиичэскэй-экэнэмиичэскэй көрдөрүүлэрэ чопчуламмыт, бырайыак үбүлээһинин оҥкула оҥоһуллубут. Мунньахха кампус научнай-үөрэтэр кэнсиэпсийэтин ырыттылар. Кампуска устудьуоннарга, аспираннарга, преподавателлэрэа үөрэх, билим, олорор, социальнай эйгэ тэриллиэҕэ.
Кулун тутар 6 күнэ. Мииринэйтэн дьиэ кэргэни, ийэ, аҕа буолууну, оҕо сааһы өйүүр бырайыак Бүтүн Арассыйатааҕы «Служение» муниципальнай бириэмийэҕэ 63 тыһ. сайаапка ттан 110 бастыҥ көҕүлээһин ахсааныгар киирдэ. Бу туһунан Ил Дархан иһитиннэрдэ. Бириэмийэни Бэрэсидьиэн дьаһалтата өйүүр. Айсен Николаев бэлиэтииринэн, Мииринэй бырайыагын салайааччыта Аида Трифонова хамаанданы кытары уонна улуус баһылыга Александр Басыров өйөбүлүнэн үгүс ыалга — элбэх оҕолоохторго, көмөҕө наадыйааччыларга, СВО кыттыылаахтарын дьиэ кэргэттэригэр, инбэлиит оҕолоохторго, саҥа төрөөбүттээхтэргэ кэлимник көмөлөһөллөр. Саха сирин аатыттан кыттар Мииринэй бырайыагар Госуслуга көмөтүнэн киирэн куоластыырга ыҥырда.
Кулун тутар 7 күнэ. Ил Дархан Табаһыт күнүнэн салаа үлэһиттэрин, бэтэрээннэрин, общиналар бэрэстэбиитэллэрин, Саха сирин олохтоохторун эҕэрдэлээтэ. Бүгүҥҥү күҥҥэ өрөспүүбүлүкэҕэ 166,7 тыһ. таба ааҕыллар, итинтэн 164,8 тыһыынчата тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэлэригэр, бааһынай хаһаайыстыбаларыгар уонна биирдиилээн урбаанньыттарга. Таба биригээдэлэригэр 1232 киһи үлэлиир, ол иһигэр 997 табаһыт уонна 235 чуум үлэһитэ. Үгэс буолбут таба иитиитин өйөөһүн үлэтэ өрөспүүбүлүкэ 19 улууһугар кэлимник ыытыллар. Эрэгийиэннээҕи бүддьүөттэн үлэ баазаларын өйүүргэ, табалары таһыыны тэрийиигэ, ыстаада көһүүтүн суолларыгар дьиэлэри тутууга, уо.д.а. субсидия көрүллэр. Хаһаайыстыбалар материальнай-тэхиньиичэскэй баазалара саҥардыллар, вездеход, снегоход атыылаһыллар.
Кулун тутар 7 күнэ. Бу күн Саха сирин чулуу уола, олимпиайскай чемпиона Роман Дмитриев сырдык аатыгар сүгүрүйэн кини өйдөбүнньүгэр сибэкки дьөрбөтүн уурдулар. Итиэнэн Үгэс быһыытынан кини аатынан норуоттар икки ардыларынааҕы турнир юниордарга саҕаланна. Айсен Николаев этэринэн, Роман Дмитриев олоҕо мэлдьи саҥа көлүөнэ тустууктары, спортсменнары ситиһиигэ кынаттыыр. Быйылгы күрэхтэһии суолтатын 50 сыллааҕыта Монреаль куоракка саха тустуутун оскуолата историяҕа киирбит өрөгөйдөөх ситиһиитэ үрдэтэр. Быйылгы турнирга Арассыыйа эрэгийиэннэриттэн, Кытайтан, Монголияттан, Молдоваттан 127 эдэр тустуук кытта кэллэ. Ити курдук Роман Дмитриев үтүө аата ыччаты мэлдьи түмэ, инникигэ угуйа турдун.
Кулун тутар 8 күнэ. Айсен Николаев Аан дойду дьахталларын күнүнэн эҕэрдэлээтэ. Саха сиригэр дьиэ кэргэни уонна оҕо сааһы өйүүр, урбааны сайыннарар, социальнай, култуурунай уонна сырдатар бырайыактары олоххо киллэрэргэ туһуланар дьахталлар сүүһүнэн сэбиэттэрин, кулууптарын уонна көҕүлүүр бөлөхтөрүн түмпүт Арассыыйа дьахталларын холбоһугун эрэгийиэннээҕи салаата уонна «Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьахталларын тэрилтэлэрин холбоһуга» айымньылаахтык үлэлииллэрин бэлиэтээтэ. 2025 сылга араас идэлээх 18 кэрэ аҥаар Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын «Үлэ киһитэ – 2025» бириэмийэтин лауреатынан ааттаммытын, бу туруу үлэһит дьахталлар идэни үрдүк таһымнаахтык баһылааһын, эппиэтинэстээх, төрөөбүт сиргэ бэриниилээх буолуу холобурунан буолалларын санатта. Дойдубутугар уустук кэм кэлбитигэр Саха сирин дьахталлара волонтёрдар хамсааһыннарыгар көхтөөхтүк кытталларын, гуманитарнай көмөнү тэрийэллэрин, Аҕа дойдуну көмүскээччилэри өйүүллэрин, буойуннарбыт дьиэ кэргэттэригэр көмө-тирэх буолалларын туһунан эҕэрдэҕэ этиллэр. Эйэлээх олоҕу туруулаһа сылдьар байыаннай сулууспалаахтар ийэлэригэр, кэргэннэригэр, эдьиийдэригэр, балыстарыгар махтанна.
Ааптар: Афанасий Ноев
This post was published on 11.03.2026 14:03 14:03