Тохсунньу 12 күнэ. Ил Дархан Дьокуускайга Арассыыйа Борокуратууратын үлэһитин күнүгэр анаммыт тэрээһиҥҥэ кытынна, кэлэктииби уонна бэтэрээннэри идэлээх бырааһынньыктарынан эҕэрдэлээтэ. Өрөспүүбүлүкэ ситэриилээх былааһа Борокуратуураны кытта Саха сирин олохтоохторун туһугар бииргэ үлэлэһиитин таһымын үрдүктүк сыаналаата уонна махтанна. Борокуратуура хас биирдии үлэһитэ эрэгийиэн уопсастыбаннай-бэлитиичэскэй туруктаах буолуутугар уонна бигэ сайдыытыгар кылаатын киллэрэрин эттэ. Сүрүн соруктарынан — байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын уонна кинилэр дьиэ кэргэттэрин өйөөһүн, дьон уонна урбаанньыттар бырааптарын көмүскээһин, сокуону кэһиини уонна хоруупсуйаны сэрэтии, судаарыстыбаннай бырагыраамалары уонна национальнай бырайыактары олоххо киллэриигэ сокуону тутуһууну ирдээһин буолалларын бэлиэтээтэ.
Тохсунньу 12 күнэ. Айсен Николаев Ил Дархан уонна Бырабыыталыстыба дьаһалтатын уонн Бырабыыталыстыба салалтатын кытта былаанныыр мунньаҕы ыытта. Өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай былааһын ситэриилээх уорганнарын 2025 сыллааҕы отчуота олунньуга урукку үгэһинэн ыытылларын туһунан иһитиннэрдэ. Мунньахха сүрүн болҕомто оттук сезонун ааһыытыгар уурулунна. Дьиэ-уот хомунаалынай хаһаайыстыбатын тэрилтэлэригэр үп тиэрдиллиитин хааччыйарга соруйда. Дойду Бырабыыталыстыбатын соруктарын толорууга үлэни ыытарга сорудахтаата. Ол иһигэр — Хотугу, Сибиир уонна Уһук Илин аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктар бигэтик сайдыыларын кэнсиэпсийэтин олоххо киллэрэр үс сыллаах былаана араас хайысханан 100-тэн тахса тэрээһиннээҕин туһунан бэлиэтээтэ.
Билигин үлэтэ суохтарынан билиниллибит байыаннай дьайыы бэтэрээннэригэр урбааны ыытыыга социальнай хантараагы түһэрсэр кыах көрүллүбүтүн туһунан эттэ. Бастакы уонна иккис группалаах инбэлииттэргэ, бэтэрээн бэйэтэ аккаастанар түгэнигэр, маннык быраабынан бэтэрээннэр кэргэттэрэ туһаныахтарын сөп. Итиэннэ Айсен Николаев дойду Бырабыыталыстыбатын социальнай гаастааһын бырагырааматынан өйөбүл туһунан быһаарыыны толорууну хааччыйарга сорудахтаата.
Тохсунньу 12 күнэ. Ил Дархан үбүлүөйдээх «Инникигэ хардыы» эдэр чинчийээччилэр 30-с төгүлүн ыытыллар кэмпириэнсийэлэрин үөрүүлээх аһыллыытыгар кытынна. Быйыл өрөспүүбүлүкэ бары улуустарыттан 1,5 тыһ. тахса оҕо кыттар. Айсен Николаев: «Бу сыллар тухары «Инникигэ хардыы» кэмпириэнсийэ дойдуга үөрэх биир бастыҥ уонна Уһук Илиҥҥэ үөрэнээччилэр бастыҥ чинчийэр бырайыактарынан буоларын, оҕолорбут ситиһиилэринэн киэн туттабыт, сыллата үлэлэр таһымнара билим уонна олоххо ирдэбил өттүнэн үрдээн иһэллэр», — диэн бэлиэтээтэ. Кини сиэксийэлэринэн сылдьан, эдэр чинчийээччилэр бырайыактарын, үлэлэрин кытта билистэ. Ол иһигэр оҕолор бэйэлэрэ оҥорон таһаарбыт бастакы саха спутнига «Чолбон», фроҥҥа көмөлөһөр пилота суох сиринэн таһаҕаһы тиэйэр ровер, Брайль азбукатын үөрэтэр сыһыарыы туһунан Ил Дархаҥҥа кэпсээтилэр.
Тохсунньу 13 күнэ. Ил Дархан бэчээт, сонуннары киэҥник тарҕатар сириэстибэлэр үлэһиттэрин уонна бэтэрээннэрин Арассыыйа бэчээтин күнүнэн эҕэрдэлээтэ. «Тулабытыгар туох буола турарын туһунан кэпсиир эрэ буолбатаххыт – эһиги өрөспүүбүлүкэ, дойду сайдыытын тутаах туһаайыыларын сырдатан, уопсастыбаннай санааны торумнуугут, төрүт үгэстэрбитин, култуурабытын, тылбытын чөл хаалларыыга дьоһун кылааты киллэрэҕит. Саха сиригэр сонуну киэҥник тарҕатыы эйгэтигэр 200-тэн тахса тэрилтэ үлэлиир, хас биирдиилэрэ былааһы уонна уопсастыбаны ситимнииргэ тус кылаатын киллэрэр, өрөспүүбүлүкэ олохтоохторун долгутар соруктары быһаарыыга төһүү буолар. 2026 сыл – Арассыыйа норуоттарын сомоҕолоһууларын сыла уонна өрөспүүбүлүкэбитигэр Култуура сыла – көхтөөх гражданскай эппиэтинэспитин уонна сатабылбытын саҥа таһымҥа таһаарыахтарыгар бигэ эрэллээхпин», – диэн бэлиэтээтэ өрөспүүбүлүкэ аҕа баһылыга.
Тохсунньу 13 күнэ. Ил Дархан Өрөспүүбүлүкэтээҕи дьиэ-уот хомунаалынай тэрилтэтин 2025 сылга үп-хаһаайыстыбаннай үлэтин түмүктэрин уонна 2026 сылга былааннарын көрдө. Ааспыт сылга төһө да үп-харчы өттүнэн уустук буолбутун иһин, тэрилтэ хомунаалынай өҥөнү бигэтик хааччыйан, кэлэктиип уонна салалта сүрүн соруктарын толорбуттарын бэлиэтээтэ уонна кинилэргэ махтанна. Үпкэ уустук турук хомунаалынай комплексы субсидиялааһын ситэтэ суоҕуттан тахсыбытын туһунан этилиннэ. Үбүлээһин боппуруоһа биир тэрилтэ уонна биир тустаах министиэристибэ эппиэтинэһэ эрэ буолбатаҕын, Бырабыыталыстыба уонна Ил Түмэн өттүттэн биир кэлим ыллыктаах быһаарыыны, кирисииһи утары былааны олоххо киллэриини эрэйэрин Айсен Николаев эттэ. Тэрилтэ ис тутулугар уларытыылар киирэллэрэ, ол иһигэр гаастааһын тиийбит улуустарыгар тэрилтэлэри тэрийэр кыаҕы киллэрэн туран, тоҕоостооҕун ыйда. Боппуруос Ил Дархан таһымыгар олунньуга көрүллүөҕэ.
Тохсунньу 13 күнэ. Айсен Николаев «Билии» Бүтүн Арассыыйатааҕы уопсастыба эрэгийиэннээҕи салаатын кэтээн көрөр сэбиэтин мунньаҕын ыытта. Ааспыт сылга салаа 13 тыһ. тахса киһиэхэ 301 лиэксийэни тэрийбит. Онтон 2024 сылга 9 тыһ. тахса истээччигэ 220 лиэксийэ ааҕыллыбыт. Тэрээһиннэр араас араҥаҕа анаммыттар: оскуола үөрэнээччилэригэр, устудьуоннарга, үлэлиир ыччакка, төрөппүттэргэ, аҕам саастаах дьоҥҥо, ону таһынан судаарыстыбаннай сулууспалаахтарга. Айсен Николаев эрэгийиэннээҕи салаа сырдатар үлэ бигэ тиһигин тэрийбитин, дьону хабыытын кэҥэтэн, уопсастыбаннай олох суолталаах киинэ буолан иһэрин бэлиэтээтэ. Дойдуга Норуоттар сомоҕолоһууларын сылыгар уонна Саха сиригэр Култуура сылыгар «Билии» уопсастыба дьону история уонна култуура сыаннастарын тула түмэр ураты суолталааҕын туһунан эттэ. Айсен Николаев өрөспүүбүлүкэҕэ араас тэрилтэлэр элбэх сырдатар көҕүлээһиннэри ыыталлар эрээри, үлэ дьүөрэлэһиитэ суох барарыгар болҕомтону тарта. 2026 сыл соруктарынан өрөспүүбүлүкэҕэ үөрэхтээһин-сырдатыы үлэтин биир кэлим тиһигин тэрийии уонна олохтоох лектордары бэлэмнээһин буоларын ыйда. Итиэннэ Дьокуускай 400 сылыгар бэлэмнэниини дьүүллэстилэр. «Билии» уопсастыба үбүлүөйгэ аналлаах дириҥ ис хоһоонноох, историяны сырдатар уонна култуурунай дьаһаллары тэрийиигэ сүрүн оруолу ылыахтаах.
Тохсунньу 14 күнэ. Ил Дархан Өрөспүүбүлүкэтээҕи ипотека ааҕыныстыбатын 2025 сылга үп-хаһаайыстыбаннай үлэтин түмүктэрин уонна 2026 сылга былааннарын көрдө. Дьокуускайга «Спортивнай» түөлбэҕэ олорор дьиэни тутууну уонна дьону олохтооһун хаамыытын күүһүрдэргэ дьаһайда. Манна 2025 сылга икки социальнай эбийиэк – успуорт элбэх хайысхалаах саалата уонна оҕо уһуйаана үлэҕэ киирбитэ. 2026 сылга 9,8 тыһ. кв.м. иэннээх «2Б-2» элбэх мэндиэмэннээх дьиэни тутуу салҕаныаҕа. Уопсайа 9,5 тыһ. кв.м. иэннээх, элбэх кыбартыыралаах, саахалланар кутталлаах 16 дьиэттэн дьону көһөрүү былааннанар. Оттон «Сулустаах» дьоҕус түөлбэҕэ элбэх кыбартыыралаах биэс дьиэни үлэҕэ киллэриэхтэрэ. Быйыл өссө 4 дьиэни тутуу саҕаланыаҕа.
Тохсунньу 14 күнэ. Ил Дархан Уһук Илин уонна Арктика миниистирэ Алексей Чекунков ыыппыт хоту таһаҕаһы тиэйиини тэрийии мунньаҕар видеосибээс нөҥүө кытынна. Мунньахха 19 эрэгийиэни уонна 2,1 мөл. тахса киһини хабар уустук суоллаах-иистээх, ыраах сытар сирдэри хааччыйыы тиһигин көдьүүһүн үрдэтии боппуруоһун ырыттылар. Хааччыйыы эрэллээх уонна тэтимнээх буоларын туһугар 2026-2028 сылларга хоту таһаҕаһы таһыы былаанын бигэргэппиттэр. Таһаҕаһы таһыыга кыттааччылары «Хотугу таһыы» федеральнай судаарыстыбаннай иһитиннэрэр тиһик сыыппараҕа платформатын нөҥүө сүрүннүүллэр, бастакы модуль олоххо киирбит. Бу сылга бүддьүөт кирэдьиитин туһанан хоту таһаҕаһы тириэрдии үбүлээһинин кээмэйэ үс төгүл үрдүөҕэ. Былырыын манна анаан 10,2 млрд солк. тахса үп көрүллүбүтэ.
Тохсунньу 15 күнэ Айсен Николаев Таатта улууһун баһылыга Айаал Бурцевы кытта көрсүһүүтүгэр инфраструктура эбийиэктэрин тутуу уонна саҥардыы боппуруостарын дьүүллэстилэр. Болҕомтону дьиэ-уот хомунаалынай хаһаайыстыбатын сайдыытын боппуруостарыгар уурдулар. Ол иһигэр — Ытык Күөлгэ уонна Чөркөөххө хочуолунайдары саҥардыы, улуус киинигэр ууну ыраастыыр уонна канализация уутун ыраастыыр ыстаансыйалары тутуу тустарынан. Итиэннэ Хаарбалаахтааҕы чох разреһын балаһыанньатыгар, Илин эҥэр улуустарын чоҕунан хааччыйыы боппуруостарыгар тохтоотулар. Ону таһынан, Култуура сылын тэрээһиннэрин ырыттылар. «Таатта улууһа — улуу суруйааччылар төрөөбүт сирдэрэ, улуус иһигэр туризмы сайыннаран, култуурунай көҕүлээһиннэргэ инники күөҥҥэ буолуохтаах, 2027 сылга Алексей Елисеевич Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй 150 сылын көрсөргө бэлэмнэниэхтээх», — диэн кини бэлиэтээтэ.
Тохсунньу 16 күнэ. Ил Дархан өрөспүүбүлүкэ олохтоохторун аан бастаан бэлиэтэнэр Саха национальнай тыйаатыра олохтоммут күнүнэн уонна Култуура сыла саҕаланыытынан эҕэрдэлээтэ. «Тылбытын, үгэспитин харыстааччы, устуоруйабыт сиэркилэтэ уонна норуот дьиҥнээх кута — тыйаатыр буолар, бу күн тыйаатырбыт норуот култуурата сайдарыгар, норуот бэйэтин билиниитэ күүһүрэригэр сүҥкэн оруолун бэлиэтэ буолар, саҥа бырааһынньык чаҕылхай артыыстарбыт элбэх көлүөнэлэригэр ытыктабылбытын уонна кинилэр сыанаҕа бэриниилээх үлэлэригэр махталбытын көрдөрөр», — диэн эҕэрдэҕэ этиллэр. Дойду Бэрэсидьиэнэ Владимир Владимирович Путин 2026 сылы Арассыыйа норуоттарын сомоҕолоһууларын сылларынан биллэрбитэ. «Саха сирин элбэх омуктаах дьонун сомоҕолоһуутугар биһиги төрүт култуурабыт мэлдьи тирэх буолар, ол иһин бүгүн, Саха национальнай тыйаатырын 120 сыллаах үбүлүөйүгэр, биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр Култуура сылын саҕалыыбыт, бу сыл саҥа айар бырайыактар олоххо киириэхтэрэ, үрдүк ситиһиилэр уонна чаҕылхай кыайыылар кэмнэрэ буолуоҕа», — диэн Ил Дархан бэлиэтээтэ.
Тохсунньу 16 күнэ. Өймөкөөҥҥө ыытыллар «Тымныы полюһа» 7-с кыһыҥҥы экстремальнай марафон уһулуччулаах геолог Сергей Обручев тэрийбит Индигирдээҕи экспедициятын 100 сылыгар уонна Арассыыйаҕа Норуоттар сомоҕолоһууларын сылыгар ананна. Быйыл хаһааҥҥытааҕар да элбэх киһи старка таҕыста – 26 улуустан, дойду 43 эрэгийиэниттэн, Белоруссияттан, Японияттан, барыта 100 киһи кытынна. Былырыын 50 спорстмен күрэхтэспитэ. Ил Дархан Өймөкөөе киһи майгытын, тулуурун тургутарынан экстра-марафон кытыылаахтарыгар ситиһиини, кытаанах доруобуйаны, тус рекорду баҕарда. «Финишка хас биирдии киһи үөрэн уонна туох-ханнык иннинэ бэйэни кыайыыттан киэн тутта төнүннүн. Манна мэтээли түргэнник сүүрүү иһин буолбакка, күүс, хорсун санаа иһин бэриллэр» – диэн бэлиэтээтэ кини. Уонна планета биир саамай тымныы сирин олохтоохторугар уонна волонтердарга өйөбүллэприн уонна сылаас сыһыаннарын иһин махтанна.
Тохсунньу 17 күнэ. Дьокуускайга Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан Норуоттар доҕордоһууларын дьиэтигэр Саха сиригэр Арассыыйа Норуоттарын сомоҕолоһуутун сыла саҕаламмытын биллэрэр үөрүүлээх тэрээһин буолла. Манна араас омук бэрэстэбиитэллэрэ, айар кэллэктииптэр, уопсастыбаннас кыттыыны ылла. Айсен Николаев бэйэтин эҕэрдэтигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр 135 араас омук бэрэстэбиитэлэ иллээхтик-эйэлээхтик олорорун, хас биирдии омук үгэһигэр, тылыгар, духуобунай сыаннаһыгар харыстабыллаах сыһыаҥҥа олоҕуран бэйэ-бэйэҕэ ытыктабыл, итэҕэйсии, бииргэ үлэлээһин олохтоммутун бэлиэтээтэ. Омуктар уонна итэҕэллэр икки ардыларыгар сөбүлэһии, эйэ-дэмнээх сыһыан Саха сирин бигэтик сайдыытын төрүтэ буолар. Национальнай-култуурунай түмсүүлэри, итэҕэл тэрилтэлэрин, казактар уопсастыбаларын кытары былаас уорганнара үлэни кэлимник барар. Бу гражданскай уопсастыбаны бөҕөргөтөргө, социальнай туругу чиҥэтэргэ төһүү буолар. Сыл устата элбэх култуурунай, үөрэххэ, ыччакка аналлаах сырдатар тэрээһиннэр, быыстапкалар, омуктар култуураларын бэстибээллэр буолуохтара.
Тохсунньу 18 күнэ. Айсен Николаев үгэс курдук Кириһиэнньэтээҕи арчыламмыт ууга сөтүө сиэригэр-туомугар кытынна. «Саха сирин кыһына тыйыс, тымныыта күүстээх, ол эрээри итинник түгэннэргэ санаа күүһүн, ис туругу уонна дууһа үөрүүтүн ордук сытыытык билэҕин, кириһиэнньэ уута саҥардыыны, чэбдигириини бэлэхтиир», — диэн кини санаатын үллэһиннэ. Ойбоҥҥо сөтүөлээһин – тулуурдаах буолууну тургутуу буолбатах, ити итэҕэйии хардыыта, маныаха бэйэ доруобуйатыгар ытыктабыллаахтык сыһыаннаһыахха уонна бары куттал суох буолуутун миэрэлэрин булгуччу тутуһуохха наадатын бэлиэтээтэ. Айсен Николаев өрөспүүбүлүкэ олохтоохторун сырдык бырааһынньыгынан эҕэрдэлээтэ, чэгиэн доруобуйаны баҕарда.
Күндү Саха сирин олохтоохторо! Сахабыт сиригэр ааспыт нэдиэлэҕэ дойдуга Норуоттар сомоҕолоһууларын уонна өрөспүүбүлүкэбитигэр Култуура сылын арыйыы тэрээһиннэрэ өрө көтөҕүллүүлээхтик ыытылыннылар. Бары түмсүүлээхтик үтүө саҕалааһыннары көҕүлээн олоххо киллэриэххэйиҥ!
Афанасий Ноев
