Быйыл, тохсунньу 1 күнүгэр, бүтүн норуотун, биир дойдулаахтарын туһугар бэриниилээхтик, эҥкилэ суох үлэлээбит бөдөҥ бэлитиичэскэй уонна судаарыстыбаннай диэйэтэл, Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар саха омугун хоргуйууттан быыһаабыт, Саха Сирин обкуомун бастакы сэкэрэтээрэ Илья Винокуров төрөөбүтэ 130 сыла буолла. Ол чэрчитинэн өрөспүүбүлүкэбит үрдүнэн араас хабааннаах тэрээһиннэр ыытыллаллар. Ордук чуолаан Илья Егорович дойдутугар киэҥ хабааннаах үлэ барар. Үлэ хаамыытыын, иникигэ соруктары сырдатар улахан пресс-кэмпэриэнсийэ өрөспүүбүлүкэтээҕи пресс-кииҥҥэ кулун тутар 17 күнүгэр тэрилиннэ.
Далаһыннаах үлэ саҕаланна
Мунньаҕы И.Е. Винокуров төрөөбүт түөлбэтиттэн Хатыҥ Арыы нэһилиэгин баһылыга Иван Дмитриевич Ноговицын иилээн-саҕалаан ыытта. Бастатан туран кини мустубуттары судаарыстыбаннай уонна бэлитиичэскэй диэйэтэл Илья Егорович Винокуров 130 сыллаах тэрээһинигэр анаммыр пресс-кэмпэриэнсийэтэ саҕаламмытынан эҕэрдэлээтэ:
— 2025 сыл ахсынньы ый 29 күнүгэр Ил Дархан 974 №-дээх дьаһалынан Саха Сирин уһулуччулаах судаарыстыбаннай уонна уонна бэлитиичэскэй диэйэтэлэ И.Е. Винокуров 130 сыллаах үбүлүөйдээх тэрээһиннэригэр туһуламмыт бырабыыталыстыба таһымнаах хамыыһыйа тэриллибитэ, былаан бигэргэтиллибитэ, киэҥ далааһыннаахтык үлэ бара турар. Илья Егорович үлэлээбит үлэтэ, норуотугар уҕараабат, бэриниилээх таптала өлбөөдүйбэт өйдөбүл буолан хааларыгар ыытыллар үлэ кылаат буолуо диэн эрэнэбит, — диэн эттэ.
Саха норуотун дьолугар төрөөбүт киһи
Ылыллыбыт былаан сүрүн тосхоллорун туһунан улуус баһылыга Юрий Слепцов иһитиннэрии оҥордо. Кини кэпсээбитинэн, култуура, мэдиссиинэ, үөрэҕирии эйгэтигэр киэҥ хабааннаах үлэ номнуо ыытыллан саҕалаабыт:
— Өрөспүүбүлүкэ таһымыгар Ил Дархан уонна бырабыыталыстыба дьаһалтатын салайааччы Георгий Михайлов салалтатынан тэрийэр бөлөх былаан бигэргэтэн, онно сирдэтэн үлэ саҕаланна. Маныаха Ил Дархан Айсен Николаевка махталбын тиэрдэбин. Кини Илья Винокуров сүдү оруолун өйдөөн 130 сылын бэлиэтииргэ дьаһал таһаарбыта. Былаан оҥоһуллан, министиэристибэлэри, биэдэмэстибэлэри кытары сөбүлэҥ үлэ тэтимнээхтик ыытылынна. Маныаха биир дойдулаах дьокутааттарбытыгар Алексей Еремеевка, Александр Атласовка өйөбүллэригэр махталбын тиэрдэбин.
Дириҥ өйдөөх лиидэр үбүлүөйдээх сылыгар анаан 8 разделлаах, 66 пууннаах былаан бигэргэннэ. Биир сүрүн тэрээһин — кулун тутар 19 күнүгэр Бырабыыталыстыба 1№-дээх дьиэтигэр Өрөспүүбүлүкэ саалатыгар киэҥ ыҥырыылаах уопсастыбаннас мунньаҕа буолар. Бу эмиэ аан арыллыы, саҥа көстүү. Бары билэбит, бу саалаҕа хаһан даҕаны уһулуччулаах дьоннору чиэстээһин буолбатаҕа. Онон инникитин маннык тэрэһиннэр ыытылла туруохтара, үтүө үгэскэ кубулуйуохтара диэн эрэнэбит. Нам улууһугар түмүктүүр улахан уопсастыбаннас мунньаҕа ахсынньы ыйга тэриллиэ.
Усуйаана улууһун Хаһааччыйа орто оскуолатыгар И. Е. Винокуров аатын иҥэриигэ үлэ барар турар. Намҥа үөрэтии, сырдатыы үлэтэ номнуо саҕаланна. Винокуровскай ааҕыылар, Өрөспүүбүлүкэ күнүгэр бары оскуолалага кылаас чаастара, интеллектуальнай оонньуулар ыытыллыахтара. Намнааҕы педагогическай кэллиэскэ эдэр учуонайдар улуус сайдыытыгар туһуламмын улахан сугулааҥҥа мустуохтара, ол түмүгүнэн саҥа кэнсиэпсийэ бырайыагын толкуйдуохтара.
Култуурунай тэрээһиннэр эмиэ элбэхтэр. Өрөспүүбүлүкэ таһымнаах улахан ыһыах ыһыллыа, саҥа испэктээк сүрэхтэниэ, куонкурустар, уоланнар ааҕыылара, дьиэ кэргэн күрэҕэ тэриллиэ. Илья Егорович олорбут, үлэлээбит сирдэринэн туристарга маршруттар бигэргэнэн үлэлээн эрэллэр.
Тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар сайдыыны торумуур мунньах тэрилиннэ. Мэдиссиинэ өттүнэн доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин өйөбүлүнэн Өрөспүүбүлүкэтээҕи 2-с №-дээх балыыһа мобильнай хирург быраастара миэстэтигэр 50 эпэрээссийэни оҥордулар. Искэн ыарыыны утары десант тахсыахтаах, өрөспүүбүлүкэ таһымнаах пуорум ыытыллыа.
Илья Егорович олоҕун сырдатар үс кинигэ күн сирин көрүө. Ол иһигэр альбом, архыып докумуоннарыгар олоҕурбут документальнай уонна “Кризисный менеджер” диэн ырытыы кинигэлэр.
Бу курдук араас хайысханан Сахабыт норуотун сүдү киһитин аатын үйэтитэргэ, үлэтин сырдатарга үлэ барыа, — диэн иһитиннэрдэ. .
Мунньах кэнниттэн биһиги хаһыаппытыгар кылгас кэммэнтээрийгэ Илья Егорович саха норуотун дьолугар төрөөбүт-үөскээбит киһи диэн сыанылыырын эттэ: “Кини баар буолан саха норуота билигин баарбыт. Саамай улахан өҥөтө, аҕа дойдуну көмүскүүр улуу сэриитин кэмигэр норуотун хоргуйан өлүүттэн быыһаабыта. Ол курдук, ыар сылларга куорат, бырамыысыланнас баар сирдэригэр аска эбии карточкалары биэрэр эбит буоллахтарына, тыа сиригэр сутааһын саҕаламмыта. Өлөөһүн төрөөһүнү аҕыс бүк баһыйара, норуот быһыытынан эстэн барбыппыт. Ону Илья Винокуров сөпкө өйдөөн, Сэбиэскэй сойуус үрдүкү салалтатыгар И. Сталиҥҥа тиийэ тахсар, сутааһын утары анал күүстээх хамсааһыны таһаарар. Ол түмүгэр норуот быһыытынан билигин баарбыт, ону хаһан даҕаны умнуо суохтаахпыт, өйдүөхтээхпит.
Мин тус бэйэбэр Илья Егорович Винокуров улахан суолталаах киһи. Кини төрөппүт уола Валерий Ильич аҕата туттубут, чэй иһэ сылдьыбыт подстаканниктаах ыстакаанын бэлэхтээбитэ уонна мин аҕам курдук үлэлээ-хамнаа диэн эппитэ миэхэ тус эппиэтинэс сүктэриллибитин курдук сананабын”, — диэн эттэ.
Илья Егорович олоҕуттан быһа тардан
Илья Егорович олоҕун-дьаһаҕын сырдатыы олус сэргэхтик, сонуннук ааста. Тэрээһин саҕаланыыта П.И.Сивцев аатынан Намнааҕы кыраайы үөрэтэр түмэл таҥан оҥорбут киинэтин көрдөрдүлэр. Салҕыы “Чаҕылыс” уоланнар бөлөхтөрө хоһоонунан хоһуйар улуу киһи олоҕун суолун арыйдылар, Нам 2 №-дээх оскуолатын 3-с кылааһын үөрэнээччитэ Николай Кривошапкин аныгы технологиялары туһанан куар-куодунан киинэ иһитиннэрии устубутун, оскуола үөрэнээччилэригэр биһирэбил ылбытын сырдатта, Нам киин бибилэтиэкэтэ мульткиинэни көрдөрдө. Историяҕа билим хандьыдааттара Илья Егорович сэрии сылларыгар киллэрбит кылаатын, норуотун сутааһынтан быыһаабытын, Булуҥ уокуругун төрүттээбитин, аҕыйах ахсааннах норуоттар тустарынан федеральнай сокуон ылыллыытыгар үлэлэспитин уонна да атын эйгэҕэ сыралаахтык үлэлээбитин кэпсээтилэр.
Илья Егорович Винокуров 1896 сыллаахха тохсунньу 1 күнүгэр Нам улууһун Хатыҥ Арыы Куһаҕан ыала диэн сиргэ төрөөбүт. Кыра сааһыгар аҕата ѳлбүт, онтон биир сыл буолан баран ийэтэ кыайан кѳрбѳт буолбут, ол кэнниттэн олохтон туораабыт. 1904 сыллаахха 4 кылаастаах церковнай-приходской оскуолаҕа үѳрэммит. Ол гынан баран, үп-харчы кыайтарбакка, үөрэҕин салҕаабакка, хоту Лаптев муораларыгар баар Новосибирскай арыыларга баайга хамначчыттаабыт. Күндү түүлээҕи бултаабытыттан уонна балыктаабытыттан аҥарын баайга биэрэрэ.
Илья Егорович кыра эрдэҕиттэн эрэйи-муну кѳрѳн улааппыт буолан олоххо дьулуура улаханын бэлиэтииллэр. Гражданскай сэрии сылларыгар саа-саадах тутан саҥа былааһы кѳмүскээбитэ.
Уоттаах сэрии кэмнэригэр Илья Егорович Совнарком бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан үлэлиир кэмигэр, хоргуйуу курдук дьулаан быһыы тахсыбытын билэн күүскэ үлэлэспит. Ас-үөл кырыымчыгын, аччыктааһыны туоратар биир кэлим суһал дьаһаллары ыларга модьуйбут. Илья Егорович обкомтан туох да харданы ылбакка, Иосиф Виссарионович Сталиҥҥа сурук суруйбут. Саха Сиригэр улахан хоргуйуу буолбутун, маныаха салалта сиэрэ суох быһыытын уонна ол түмүгэр саха норуота ынырыктаах охсууну ылбытын туһунан дакылааттаабыт.
Сталин 1943 с. атырдьах ыйын 1 күнүгэр САССР Уобаластааҕы кэмитиэтин 1-кы сэкэрэтээрин Г.И. Масленниковы, оттон И.Е. Винокуровы Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн анаабыт. Илья Егорович дуоһунаһыгар киирээт ас-үөл кырыымчыгын, аччыктааһыны туоратар биир кэлим дьаһаллары олоххо киллэрбитинэн барбыт. Ол курдук, үлэ кэмигэр дьону итии аһылыгынан хааччыйбыттар, холкуостаахтар иэстэрин соппуттар, нэһилиэнньэҕэ бэриллэр бурдук (килиэп) нуорматын үрдэппиттэр. Олус кыһалҕалаах дьоҥҥо анаан уопсастыбаннай саппаас пуондатын тэрийбиттэр. Холкуостартан дьон кэтэх хаһаайыстыбаларыгар биирдии ынаҕы биэрбиттэр. Ону сэргэ, сэллигинэн ыалдьар дьону эмтиир сыаллаах, ыанар биэлэри анаабыттар. Бу курдук, Илья Егорович көдьүүстээх дьаһаллары ылбытын түмүгэр, 1943 сылга хоргуйуу намыраабыт уонна сэрии бүтүүтэ тохтообут.
И.Е. Винокуров күүс өттүнэн хоту көһөрүллүбүт Чурапчы олохтоохторун дойдуларыгар төнүннэрэр туһунан уурааҕы таһаартарбыта.
Үлэлиирин тухары, Илья Егорович элбэх оскуоланы, медпууну, сэллик балыыһатын, санаторийы, ас-табаар ыскалааттарын о.д.а.нэһилиэнньэҕэ наадалаах тутууну тэрийбитэ. Олохтоох бырамыысалыннас сайдарын туһугар киллэрбит кылаата үгүс: билим, сири чинчийии, туһалаах хостонор баайы үөрэтии. Ханнык да хайысхаҕа каадыры бэлэмнииргэ күүскэ үлэлэспит. Киин куораттарга, атын эрэгийиэннэргэ эдэр дьону ыытан, үөрэтэн, өйөөн элбэх талааннаах ыччаты иитэн таһаарбыт.
Илья Егорович аата махталлаах сахатын норуотугар тыыннаах. Маныаха туһуламмыт тэрээһиннэр сыл устата ыытыллыахтара, бары көхтөөх кыттыыны ылыҥ диэн ыҥырабыт.
Источник: Саха парламент саайт
