Бас билии көрүҥүттэн тутулуга суох өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 151 642 ынах сүөһү, ол иһигэр 63 490 ыанар ынах баар. Төрүөх саҕаланан, 8 100 ынах төрөөбүт. Маны таһынан 164 291 сылгы, ол иһигэр 112 640 биэ кыстатыллан турар, суруйда Саха парламент саайт.
Күһүн хаһаайыстыбалар кыстыкка 413 438 туонна оттоох, 14 783 туонна сенажтаах уонна 30 718 туонна сиилэстээх киирбиттэрэ. Кыстык бүтүөр диэри 2,5 ый хаалла, билиҥҥи туругунан, от уонна сиилэс 46 %-а, сенаж 33 %-а баар. Инньэ гынан, ас-үөл саппааһа куһаҕана суох эбит.
Ааспыт сайын ардахтаах буолан, хотугу улуустарга от былаана толоруллубатаҕа. «Куһаҕан наардаах» диэбиккэ дылы, күһүн сир мууһунан тоҥмута, онуоха эбии хаар кыһыны быһа түспүтэ. Инньэ гынан, Халыма, Индигиир уонна Дьааҥы улуустарын сылгыһыттара уустуктары көрсүбүттэр. Ордук уустук балаһыанньа Абый улууһугар үөскээбит. Хаар халыҥа сорох сирдэринэн 70-80 сантымыатырга тиийбит (оннук хаарга туох сылгыта хаһан аһыай?!), мууһунан тоҥмут сиргэ от аһыйан, мэччирэҥ хаачыстыбата олус мөлтөх буолбут. Ол түмүгэр, сылгы охтуута кыһын эрдэттэн саҕаламыт. Улуустааҕы бэтэринээрийэ сулууспатын чахчытынан, 32 сылгы өлүгэ көстүбүт.
Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтэ бу балаһыанньаны билэр. Миниистири солбуйааччы Николай Афанасьев соторутааҕыта Ситэриилээх былаас ааспыт 2025 сыллааҕы үлэтин отчуоттуур бөлөҕүн састаабыгар киирэн, Абый улууһугар тиийэн үлэлээбитэ. Олохтоохтору кытары көрсөн кэпсэтэн, балаһыанньаны билсэн баран, бастакы уталытыллыбат дьаһал быһыытынан, ыраах учаастактартан сылгылары төһө кыалларынан бөһүөлэктэргэ чугаһатарга (оту, эбиэһи тиэрдэргэ табыгастаах буоллун диэн) итиэннэ эбии аһатыыны, ыалдьыбыттары эмтиир, мөлтөөбүттэри көрөр-истэр үлэни күүһүрдэргэ сүбэлээбитэ. Кулун тутар 10 күнүгэр министиэристибэҕэ Абый улууһун дьаһалтатын, тыа хаһаайыстыбатын департаменын салалтатын уонна нэһилиэктэр баһылыктарын кытары сылгы уопсай туругун итиэннэ көмөнү тэрийии дьаһалларын туһунан видеокэмпириэнсийэ киэбинэн суһал мунньаҕы тэрийэн ыыппыта.
Нэһилиэктэр дьаһалталара ыраах учаастактартан сылгылары бөһүөлэккэ чугаһатар үлэни ыыта сылдьар, ону таһынан, тыа хаһаайыстыбатын исписэлиистэрэ бэтэринээрдэри кытары сылгылар туруктарын кэтээн көрөр, хаар халыҥын кээмэйдиир эбиттэр.
Тыа хаһаайыстыбатын улуустааҕы управлениетын салайааччы Анисия Черемкина иһитиннэрбитинэн, кулун тутар 9 күнүнээҕи туругунан, Абый улууһун үрдүнэн барыта 1 335 сылгы, ол иһигэр 873 биэ баар. Бэтэринээринэй сулууспа исписэлиистэрэ 44 сылгы өлбүтүттэн 32-тэ ыран охтубутун быһаарбыттар. Ааспыт сайын улуус хаһаайыстыбалара 1 968 туоннаны оттуур сорудахтаахтарыттан 1792 туоннаны хааччыммыттар. Халыҥ хаартан кыһарыйан, сылгы аһылыкка эрдэттэн уонна маассабайдык киирбэтэҕэ буоллар, ол отунан кыстыгы этэҥҥэ туоруохха сөп эбит. Тиийбэт оту киин улуустартан атыылаһарга дуогабардаспыттар. Кыһыҥҥы суол аһыллыаҕыттан 19 туонна от, 20 туонна сенаж уонна 52 туонна комбикуорум, эбиэс илдьиллэн, нэһилиэктэринэн тиэрдиллибит. Билигин 857 туонна от баар эбит, мантан саас сылгы эбии аһылыкка күүскэ киллэриллиэҕэ (күн бүгүн 535 сылгы аһыы турар), аны 236 туонна от илдьиллиэхтээх. Амма улууһуттан 34 туонна оту тиэммит икки массыына Абый сэлиэнньэтигэр бу күннэргэ кэлбит. Сүөһү-сылгы аһылыгын тиэйии ороскуотун сорох чааһын толуйууга өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүттэн 3 мөл 700 тыһ солк бэриллибит, онно эбии сайаапканы биэрэн, улуус Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтин кытары үлэлэһэ сылдьар.
Син хааччынныбыт
Бары нэһилиэктэригэр сылгылар эбии аһылыкка маассабайдык киллэриллибиттэр. 170-ча сылгылаах Майыар (национальнай) нэһилиэгэ сылгыларын аһатар отун, бурдугун хааччына сатаабыт.
– Эбии аһылыкка анаан, эбиэһи уонна гранулаламмыт оту сылгылаах ыалларга тиэрдибиппит. Ааспыт өттүгэр гранулаламмыт оту төрүт туһана илик этибит. Ол иһин сылгыһыттар: «Элбэҕи биэрдэххэ, сылгы иһэ үллүө», — диэн куттанан боруобалыы иликтэр. Оту 10 туоннаны атыылаһан аҕалтардыбыт, тиэйэр-таһар ороскуотун сороҕун Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтэ уйуммута, – диир Майыар (национальнай) нэһилиэгин баһылыга Иван Атласов.
Ходуһалары тупсарыахха!
Уолбут саамай бөдөҥ хаһаайыстыбата, «Сахаайа Шкулева» биирдэм тэрилтэ, оту уонна сенаһы Бүлүү улууһун Чинэкэ нэһилиэгиттэн атыылаһан, тиэйтэрэ сылдьар эбит.
– Биһиги нэһилиэкпитигэр өссө кыһын эрдэ биирдиилээн ыаллар сылгылара охтубуттара, ону бэтэринээрдэр аһылык суоҕуттан уонна ырыганнааһынтан буолбакка, аһыы оту сиэн өлбүттэр диэн быһаарбыттара. Соторутааҕыта буолан ааспыт бырабыыталыстыба отчуоттуур мунньаҕар кырдьаҕастар ону холобурдаан тураннар, сопхуостар эстиэхтэриттэн ыла оттуур ходуһалары тупсаран оҥоруу үлэтэ тэриллибэтэҕэ ырааппытын эппиттэрэ уонна мэлэрээссийэ үлэтин сөргүтэргэ туруорсубуттара. Онуоха быйыл сири тупсарыы үлэтэ Кэбэргэнэҕэ уонна Оттоох Атах учаастагар былааннанарын туһунан эппиттэрэ, – диэн кэпсээтэ Уолбут олохтооҕо Лариса Слепцова.
Тыалы күүтэбит
Улуус атын да нэһилиэктэрин олохтоохторун кытары төлөпүөнүнэн кэпсэтэн көрдөххө, хаар ханна даҕаны халыҥ эбит эрээри, сылгылар кэм этэҥҥэ курдуктар. Холобур, Ураһалаах нэһилиэгэр 30 сылгы баара бөһүөлэктэн сэттэ көстөөх сиргэ кыстаан тураллар.
– Эбии аһылык көмөтүнэн сылгылар син өрүһүллүөхтэрэ. Ордук кутталлааҕа сааскы өттүгэр тахсыан сөп диэн дьиксинэбит. 2016-2017 сыл кыһына эмиэ маннык халыҥ хаардаах этэ, ол саас бэрт сыранан кыстаабыт сылгылар хаар ууллан, сир хараарбытын кэнниттэн тахсыбыт сытыйбыт оту сиэн оҕустарбыттара. Аны баччааҥҥа диэри тыал төрүт түспэккэ турар. Тыал түһэрэ буоллар, хаары көтүтэн, саас уу баран хаалыа этэ. Сорох дьылларга халыҥ хаардар туох да кутталы оҥорбокко ааһан хаалааччылар. Онон дьэ, тыалы күүтэбит, көтөҕө түһэн бүтэн эрэр, – диир Ураһалаах нэһилиэгин олохтооҕо Изольда Стручкова.
Ити курдук, улуус олохтоохторо сүөһү-сылгы кыстыга этэҥҥэ ааһарын, Дьөһөгөй оҕотугар эбии сүтүк тахсыбатын туһугар бары биир сомоҕо күүс буолан, үлэлии-хамсыы сылдьаллар.
