“Киһи фактора” диэни киһи дьайыыта, сабыдыала диэн өйдүөххэ сөп. Олоххо көхтөөх, дьулуурдаах, санаабыттарын ситиһэр, соруммуттарын толорон, тиһэҕэр тириэрдэн тэйэр, дьону көҕүтэр, түмэр, батыһыннарар идьиэйэ-былаан хаата дьон устуоруйаны төттөрү да эргитэр, олоҕу инники да хаамтарар кыахтаахтар. Чуолаан халыҥ, хаҥыл хаҥаластар сыдьааннара, урукку Илин Хаҥаластан силис-мутук тардар эдьиийдии-быраат Галина Васильевна, Петр Васильевич уонна кийиит Индира Гаврильевна Ивановтар тустарынан этэбин.
Биһиги, мэҥэ хаҥаластар — урукку илин хаҥаластар, хачыкааттар, дьөппөннөр XVIII үйэтээҕи өбүгэлэрбит оччотооҕу Нуучча судаарыстыбата билиҥҥи Уһук Илиҥҥэ, Чуумпу акыйааҥҥа өтөн киириитигэр, Тус Хоту Эмиэрикэҕэ тиийэ сирин-уотун кэҥэтинэригэр улуу дьыалаларга быһаччы кыттыбыттарын, хотугу төрүт олохтоох омуктары кытары сири-сибиири бараабыттарын, Арассыыйа судаарыстыбата кыаҕырыытыгар бэйэлэрин сөҕүмэр кылааттарын киллэрбиттэрин соһуйа, бэккиһии, кэнникинэн киэн тутта да истибиппит-билбиппит үс-түөрт сыл буолла. Дойдуларын патриоттара, кыраайы үөрэтээччилэр Петр Васильевич, Галина Васильевна, Индира Гаврильевна Ивановтар баар буоланнар.
Сэбиэскэй кэмҥэ биһиги, 50-с сыллардааҕы көлүөнэ оҕолор, кырдьаҕас оҕонньоттор “былыр Тамма үрэххэ тимир собуота баара үһү” дииллэрин өскүөрүтүн истэн кэбиһэр, аахайбат да этибит. Сааһыран, кырдьан бытыкпытын быһа үктүөхпүтүгэр диэри, ол собуот туһунан сураһар, интэриэһиргиир да киһи көстүбэтэ. Саатар билим үлэһиттэрэ, олохтоох учуонайдар, бэлиитиктэр, араас тойоттор да кыһаммакка кэлбиттэрэ сүрдээх эбит. Биитэр, кыра омуктары аһара дарбаппат, өрө туппат бэлиитикэбит тыына оннуга эбитэ дуу…
Дьиҥинэн, дойду металлургиятын салаатын чинчийэр, үөрэтэр учуонайдар, исписэлиистэр үлэлэригэр Дьокуускай куорат таһыгар Тамма тимир собуота үлэлээбитин, Витус Беринг баһылыктаах Камчааткатааҕы II эспэдииссийэни тимиринэн, тимир оҥоһуктарынан хааччыйбытын, олохтоох саха уустара бэйэлэрэ сыбаан оҥорбут оһохторугар тимир тааһыттан болгуо тимири уулларан таһааралларын бэлиэтээбиттэрэ киин куораттар үнүстүүттэригэр, түмэллэригэр хараллан сыталлар эбит. Дьаныардаах, дьүккүөрдээх Ивановтар оннук дааннайдары билсэн, хомуйсан, анаан дьарыктанар исписэлиистэрдиин, учуонайдардыын сибээстэһэн 1735 сыллаахтан үлэлээн барбыт Тамма тимир собуотун кырдьыктаах, дьиктилээх устуоруйатын тилиннэрэн, Арассыыйа судаарыстыбатын таһымынан эписсийээлинэйдик бэлиэтэниэхтээх оруолун, кылаатын, өҥөтүн дакаастаатылар. Кылаабынайа, бу үлэлэрин ороскуотун өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүттэн соххор солкуобайа суох, бэйэлэрин биэнсийэлэрин суотугар уйунан кэллилэр. Нууччалыы “продвинутай” Ивановтар онтон санааларын түһэрбэттэр.
“Тамма тимир собуотун ытык сиригэр сүгүрүйүөхпүт…”
Ааспыт сайын Петр Васильевич, Галина Васильевна Ивановтар Владивосток куоракка анаан-минээн тиийэн, байыаннай моряктары соһуталаан, бирээмэ инфарктата сыһан тураллар. Чуумпу акыйааннааҕы муора байыаннай флота тэриллэригэр Охотскай пуордугар тутуллубут 60-тан тахса байыаннай хараабыллары, суудуналары Саха Сиригэр үлэлээбит Тамма тимир собуота тимиринэн, тоһоҕотуттан, буолтатыттан саҕалаан сыабыгар, дьаакырыгар, саха уустара оҥорбут оҥоһуктарыгар, буускатыгар тиийэ хааччыйбытын истэн охтон түһэ сыспыттара. “Паззлар, дьэ хомулуннулар. Орун-оннугар буолла. Оччолорго Охотскайга хантан оччо элбэх тимири ылалларай, диэн мэлдьи төбөбүтүн үнтү сынньарбыт”,— моряктар өрүкүһүү бөҕө буолбуттара. “Моряк дууһата аһылыннаҕына, муора тобугунан буолар” диэбит курдук.
“Тимирэ суох Чуумпу акыйааннааҕы муора байыаннай флота суох буолуо этэ. Чуумпу акыйааннааҕы муора байыаннай флота суоҕа буоллар, Амур, Приморье сирдэрэ Арассыыйаҕа холбонуо суоҕа этилэр!” — диэн Тамма тимир собуотун үрдүктүк сыаналаабыттара. Чуумпу акыйааннааҕы муора байыаннай флота төрүттэммитэ 295 сылын уонна Тамма тимир собуотун 290 сылын бииргэ бэлиэтиэҕиҥ. Биһиги хайаан да Тамма тимир собуотун ытык сиригэр тиийэн сүгүрүйүөхпүт, байыаннайдыы чиэс биэриэхпит диэбиттэрэ.
Байыаннайдар тылларыгар турар дьон. Бу күннэргэ “Владивостоктааҕы Муора Мунньаҕа” уопсастыбаннай тэрилтэ бэрэссэдээтэлэ А.Г.Путятин Хаҥалас улууһун дьаһалтатын баһылыгар С.Г. Гребневкэ эписсийээлинэй ыҥырыытын иһин махтанан, кулун тутар 10-14 күннэринээҕи тэрээһиннэргэ хайаан да тиийиэхпит диэн эппиэтин ыытта.
“Устуоруйабыт ити страницалара – биһиги уопсай киэн туттуубут. Хаҥалас сирэ-уота Уһук Илини баһылааһыҥҥа уонна Чуумпу акыйааннааҕы байыаннай флот атаҕар туруутугар дьоһуннаах кылаатын киллэрбитэ. Бүгүн, үбүлүөйдээх тэрээһиннэргэ бэлэмнэнэн, өбүгэлэрбит бэйэлэрин харыстамматах үлэлэригэр, эр санааларыгар сүгүрүйэбит, ыалдьыттарбытын кэтэһэбит”, — диир баһылык Сергей Геннадьевич Гребнев.
* * *
Көтөҕүллүбүт тиэмэ инникитин Дьокуускай куораппыт төрүттэммитэ, Сахабыт Сирэ Арассыыйа састаабыгар киирбитэ 400 сылларын көрсө бэлэмнэниигэ суолтатын, оруолун бэлиэтээн, чиҥэтии бэрээдэгинэн үрдүкү байыаннай начаалынньык, Чуумпу акыйааннааҕы муора байыаннай флотун урукку командующайа, адмирал В.Д.Федоров суругун бэчээттиир тоҕоостоох.
Саха сирин кылаата улахан
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Баһылыга
А.С.Николаевка.
(2001-2007 сс.) Чуумпу акыйааннааҕы
муора байыаннай флотун командующайа,
адмирал Виктор Дмитриевич Федоровтан
Ытыктабыллаах Айсен Сергеевич!
1731 сыл ыам ыйыгар Сенат сири-уоту, муоранан эргиэн суолларын, бултааһыны-балыктааһыны көмүскүүр-араҥаччылыыр сыаллаах Охотскайдааҕы байыаннай пуорду – Чуумпу акыйааҥҥа Арассыыйа муоратааҕы флотун мэлдьи үлэлиир бастакы муоратааҕы-байыаннай тэрээһини олохтообута. Охотскай – Арассыыйа бүгүҥҥү Чуумпу акыйааннааҕы флотун хос-хос төрүттээччитэ, биһигэ, Арассыыйа Чуумпу акыйааҥҥа тахсар “түннүгэ”.
Дьокуускайы уонна Охотскайы сибээстиир Охотскай суолун (трагын) туһаныы Охотскайга атыы-эргиэн сыһыаннарын уонна хараабыллары тутууну сайыннарыыга дьайымтыалаах тирэҕинэн буолбута. Охотскай пуорда үлэлээбит кэмнэригэр 62 хараабыл, суудуналар тутуллубуттара. Онтон капитан-командор Витус Беринг Камчааткатааҕы I уонна II эспэдииссийэлэрэ тэриллэн айаҥҥа туруммуттара.
Билиҥҥи кэмҥэ аныгы удьуор көлүөнэлэринэн Иркутскай уонна Дьокуускай сыылынайдара, Саха уеһын бааһынайдара уонна Камчаткатааҕы II эспэдииссийэ мотуруостара күүстэрин холбоон 1735 сыллаахха аан дойдуга ирбэт тоҥҥо аан бастаан тутан үлэҕэ киллэрбит Тамма тимири оҥорор собуоттарын итиэннэ икки улуу судаарыстыбалар Арассыыйа уонна Кытай быысаһар судаарыстыбаннай кыраныыссаларын быһаарбыт, үйэлэргэ доҕордуу, эйэ дэмнээх сыһыаны олохтообут 1860 сыллааҕы Пекиннээҕи дуогабар оруоллара устуоруйа хараҕынан көрөн ситэ сыаналана илик.
Саха Сирэ саҥа сирдэри баһылааһыҥҥа киллэрбит оруола улахан. Кэлин оҥоһуллубут Айаан-Дьокуускай суола Амур сиригэр Николаевскай пуордунан, Приморьеҕа Айаан пордунан Охотскайга, салгыы Дьоппуон муораларыгар тахсар кыаҕы биэрбитэ.
2025-2028 сылларга бэлиэ дааталар:
- 2026 с. Арассыыйа Чуумпу акыйааннааҕы муора байыаннай флотун 295 сыла.
- 2025 с. Ирбэт тоҥҥо аан дойдуга аан бастаан тутуллубут Тамма металлургическай собуотун 290 сыла.
- 2025 с. Арассыыйа уонна Кытай икки ардыларыгар Пекиннээҕи дуогабар түһэрсиллибитэ 165 сыла.
- 2028 с. Саха норуотун чулуу уола, Илин Хаҥалас улууһун кулубата, атыыһыт, меценат Ф.И.Лепчиков төрөөбүтэ 215 сыла.
- 2026 с. Илин Сибиир генерал-губернатора, граф А.П.Игнатьев Саха уобалаһыгар кэлэ сылдьыытын 140 сыла.
Үөһээ ааттаммыт үбүлүөйдээх дааталар устуоруйаҕа суолталарын уонна оруолларын билинэн, сыаналаан туран, бу сабыытыйалары бэлиэтээһиҥҥэ бэлэмнэнии тэрээһиннэрин Владивостоктааҕы Муора Мунньаҕын кытта бииргэ сөбүлэсиһэн былааннааһыны көрөргүтүгэр көрдөһөбүн. Ол биһиги өбүгэлэрбит албан ааттаах дьыалаларын туһунан устуоруйа кырдьыгын чөлүгэр түһэрэргэ кыаҕы биэриэҕэ. Биһиги ыччаппыт, уопсайынан Уһук Илин нэһилиэнньэтэ Арассыыйа устуоруйатын билиитин дириҥэтиэҕэ, элбэх нассынаалынастаах норуоппутун патриотическай иитиигэ төһүүнэн, тирэҕинэн буолуоҕа.
2025 сыл бэс ыйын 30 күнэ.
Матырыйаалы ИВАН КСЕНОФОНТОВ-СИЛИГИ бэлэмнээтэ
Сүрүн хаартыскаҕа: хаҥастан Владивостоктааҕы Муора Мунньаҕын бэрэссэдээтэлэ А.Г.Путятин, Галина Васильевна, Индира Гаврильевна, Петр Васильевич Ивановтар.
This post was published on 05.03.2026 16:12 16:12