— Хотугу муустаах муора кытылынан хас эмит сүүһүнэн көһүнэн тайаан сытар Анаабыр, Кэбээйи, Эдьигээн, Булуҥ, Өлөөн улуустарыттан турбут дьокутаат буоларым быһыытынан, быыбардыыр уокуругум олохтоохторун кыһалҕаларын быһаарарга үлэлэһии — үлэм сүрүн хайысхата буолар. Төһө кыалларынан уокуругум дьонун-сэргэтин кытта көрсөн, айан бөҕөтүн айаннаан араас боппуруостарга үлэлэстим.
Тиксии хоту улуустар сайдыыларын Киинэ буолуоҕа
Ол курдук, Арктика эргимтэтин зонатыгар киирэр улахан суолталаах бырайыактарга министиэристибэлэри, ведомстволары кытта үлэлэһэн, суолталаах этиилэри кииллэрэн олор учуоттаналларын ситистибит. Холобур, «Тикси — Найба» агломерация сайдыытыгар эрдэттэн олохтоох дьону кытта кэпсэтэн, кинилэр баҕа санааларын учуоттааһын сүрүн сорук буолан олоххо киириитэ — дьон олоҕун хаачыстыбата үрдүурүгэр олук уурара саарбаҕа суох.
РФ Бырабыыталыстыбата 2026 сылтан бу хайысхаҕа федеральнай убулээһини саҕалыахтаах. Т.И. Корякина салайааччылаах Булуҥ улууһун землячествота дьону түмэргэ дириҥ ис хоьоонноох тэрээһиннэри ыытар. Булуҥ оройуонун 95 сыллаах үбүлүөйүн үрдүк таһымнаахтык бэлиэтээтибит. Улуус инники сайдыыта федеральнай программалары кытта ыкса сибээстээх. Тиксии — хоту дойду эргимтэтин сайдыытын Киинэ буолуо диэн Бастакы Бэрэсидьиэммит М.Е. Николаев өтө көрөн эппит тыллара олоххо киириитэ саҕаланна. Онон Булуҥ улууһугар сэбиэскэй кэмҥэ курдук Хотугу Муустаах муора суола сөргүтүллэн, тигинээн олорбут кэмнэрэ эргиллэн эрэриттэн олус үөрэбит. Муора суола баар буолла да бородуукта, табаар сыаната биллэ чэпчиэҕэ, дьон үлэлээх-хамнастаах буолуоҕа.
Бу аҥаардас Булуҥ эрэ улууһугар сыһыаннаах буолбатах, муора кытылынан тайаан сытар улуустарга барыларыгар сыһыаннаах хайысха буолар. Тиксии пуордун саҥалыы тутуу, сөргүтүу үлэтэ саҕаланна. Онон муора кытылынан, онтон чугас тайаан сытар Арктика улуустарыгар барытыгар таһаҕаһы уунан тиэрдии улахан көдьүүстээх буолан, кыһыҥҥы суолунан эрэ тиэйии-таһыы, тиийиммэт-түгэммэт буолуу кыһалҕата быһаарыллан, өрөспүүбүлүкэ да бүддьүөтүгэр улахан экономия тахсыаҕа. Бу пуорт үлэҕэ киирдэҕинэ, бастатан туран, олохтоохторго үлэ миэстэтэ эбии тахсыаҕа уонна саамай сүрүнэ — бородуукта, табаар сыаналара чэпчиэҕэ.
Арктикаҕа интернет ситимэ сайдыытыгар үп-харчы көрүлүннэ
Маны таһынан, быйылгы сыл улахан ситиһиитинэн — «Синергия Арктики» федеральнай бырайыагынан Ил Дархан туруорсуутунан утарыта үбүлээһиҥҥэ үп-харчы көрүллэн оптоволокно сибээһин Хотугу эргимтэ 13 улуустарыгар барыларыгар тардыы үлэтэ салгыы барыаҕа. Бу хайысхаҕа 5 млрд. тахса сууммалаах харчы өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтугэр киириитин норуот дьокутааттара күүскэ өйөөтүбүт. Ыраах сытар Арктика улуустарыгар түргэн интернет (оптоволокно) ситимэ киириитэ бу улуустар олохторун хаачыстыбатын тупсарыыга улахан төһүү күүс буолуоҕа. Мэдиссиинэ да, үөрэхтээһин да өттүнэн, госуслууга өҥөтүн да туһаныыга дьон олоҕун таһыма сайдыытыгар улахан сабыдыалы оҥоруоҕа.
Ыччаттар идэни эрдэ ылалллара — бүгүҥҥү олох ирдэбилэ
Ааспыт сылга улуустар олохторугар-дьаһахтарыгар кэккэ ситиһиилэр бааллар. Ол курдук, хас биирдии улууска федеральнай бырагырааманан оскуолалар өрөмүөннэрэ ыытылынна, музыкальнай оскуолаларга оборудование, инструмент ылалларыгар кыах бэрилиннэ. Идэни талыыга уонна ылыыга ыраах сытар улуустарга усулуобуйа тэрийэр сыалтан үөрэх эйгэтин кыһалара олох тэтимиттэн хаалсыбакка, оскуолаттан оҕолорго профессиональнай үөрэхтээһини биэриини ЦПРКА (салайааччы А.П. Аргунова) нөҥүө тэрийдилэр. Ол курдук, медицинскэй, педагогическай кылаастары арыйан, суоппар, тракторист, парикмахер, повар идэлэрин оскуоланы бүтэрээччилэр аттестаттарын кытта тэҥҥэ анал үөрэх свидетельстволаах тахсаллара ситиһилиннэ. Холобур, Өлөөҥҥө повар, парикмахер, водитель, медкласс баар буолан оҕолор улэҕэ, олоххо эрдэттэн бэлэм буолалларыгар олук ууруллар. Харыйалаахха көс оскуола табаһыт идэтитэр угуйар, манна түүлээхтэн иистэнии идэтэ күһүҥҥэттэн киирэрэ былааннанар. Жиганскай оскуолата киин куораттары кытта сибээстээх наука боппуруостарыгар киэҥ хабааннаахтык улэлиир. Кэбээйилэр оскуола аайы иитии, чинчийии өттүгэр дириҥ ис хоһоонноох үлэни ыыталлар. Үлэ өссө да салҕанан барар. Оҕолор идэни тэҥҥэ баһылыылларыгар оскуолаларга материальнай баасаларын бөҕөргөтүүгэ араас хайысханан оборудованиелар государственнай программаларынан кэлиэхтэрэ.
Ордук тахсыылаах үлэ орто анал медкадрдары миэстэтигэр бэлэмнээһин хайысхатынан барда. Ол курдук, медколледж директора Д.А. Алексеев Жиганскайга, Тиксиигэ, Сангаарга медсестраны бэлэмнээһин отделениеларын арыйталаан ыччаттар, ийэлэр, аҕалар үөрэнэр усулуобуйаларын тэрийэн олохтоох кадрдар үрдүттэн олорон үөрэхтэнэллэригэр усулуобуйа тэрилиннэ.
Ыччаттары олох суолун арахсыытыгар туран хаалбаттарын туһуттан хас оройуон аайы автодром баар буоларын, бары хайысханнан идэни биэриигэ үлэ ситимнээхтик барарын ситиһиэхтээхпит. Бу тиэмэҕэ туһааннаах салайааччылары, ГИБДД бэрэстэбиитэллэрин кытта мунньахтары ыытан үөрэх министиэристибэтин иннигэр сорук туруордубут. А.П. Аргунова салайааччылаах ЦПРКА тэрилтэтэ үлэтин көхтөөхтүк саҕалаата. Мин онно эксперт быһыытынан эппиэтинэс ыллым, манна уокурукпут оскуолаларын үлэлэрин ис хоһоонун көрүөхпүт, кыһалҕаларын быһаарсыахпыт.
Култуура сылыгар туох үлэ барыаҕай?
Быйыл социальнай хайысхалаах саҥа тутууларга дойдуга балаһыанньа уустугунан үбү-харчыны көрүү быстах кэмҥэ тохтотуллубута. Сүрүн болҕомто бутэн эрэр тутуулары ситэриигэ уурулунна. Культура дьиэлэрин тутуу Анаабыр, Эдьигээн оройуоннарыгар ыытылынна. Кэрэ бэйэлээх дыбарыас дьиэлэр дьон- сэргэ талаанын арыйарга, нэһилиэнньэ чөл куттаах, үтүөҕэ-сырдыкка тардыһыылаах буолалларыгар олук уураллар. Ол курдук, Анаабырдар өрөспүүбүлүкэ таһымнаах «Цветок Ойкуменя» — хотугу эргимтэ улуустарын кыргыттарыгар анаан ыыталлар. «Анаабыр үрүҥ түүннэрэ» ырыа фестивалэ 27-с төгүлүн ыытыллар. Эдьигээннэр көҕүлээһиннэринэн сыллата «Путина Заполярья» норуот кыттыылаах бырааһыннньык, «Кубок молодёжи Арктики» спортивнай күрэх ыытыллар. Булуҥнар сайын ахсын ыытыллар «Путина Арктики» тэрээһиннэрэ, Өлөөннөр табаһыттарга анаммыт киэҥ таһымнаах сүлүөттэрэ сыллата ыытыллан, чочуллан ис хоһооно дириҥээн орөспүүбүлүкэ дьонун-сэргэтин, туристарын болҕомтотун тардар таһымҥа таҕыстылар.
Быйыл 2026 сылга «Олонхо Ыһыаҕа» Кэбээйи улууһугар ыытыллар буолла. Кинилэр А.Н. Жирковка Кэбээйи улууһун дьонун-сэргэтин баҕа санааларын өйөөбүтүгэр улахан махталларын тиэрдэллэр. Кэбээйилэр бу тэрээһиҥҥэ өрө көтөҕүллэн туран бэлэмнэнэллэр, тэрээһин үлэтигэр көхтөөхтүк кытталлар. Быйылгы 2026 сыл Култуура сылынан биллэриллибитинэн Кэбээйигэ буолуохтаах Олонхо ыһыаҕын суолтата өссө үрдүүр.
Быыбардааччылар сүрүн туруорсуулара — Кэбээйигэ саҥа таас култуура сайдыытын Киинэ тутуутун боппуруоһа бэбиэскэттэн түспэт. Туруу улэһит дьоннордоох, олох уларыйыыларын кытта тэҥҥэ хаамсан иһэр улуус 27 наука доктордарын, 67 наука хандыдьааттарын иитэн таһаарбыта. Таас чох хостооһунугар промышленность сайдыытыгар бастакы хардыытын оҥорбут улуус буолар.
Бу улууска эндогеннай баһаар Сангаар чох хостуур шахтатыттан барбыта хас да сыл устата умайан ол буруота Сангаар олохтоохторун олус долгутар. Бу шахта буруота 25 сыл устата умуллубакка умайан олохтоохтор буруонан тыынан олорорбут доруобуйабытыгар олус охсуулаах дииллэр. Ардыгар күөдьүйэн кэлэн чугастааҕы сири-уоту сиэн буорахтаах буочука үрдүгэр курдук олоробут дииллэрэ оруннаах. Бу эндогеннай баһаары умуруорууга, үөрэтиигэ проектнай докумуоннарыгар үп-харчы былырыын көрүллүбүтэ да үлэлэһэр тэрилтэ көстүбэккэ тохтообута. Быйыл иккиһин төхтүрүйэн үп-харчы көрүлүннэ. Бу боппуруоска Госдума дьокутаата Галина Данчикова, Ил Түмэн дьокутаата Александр Сусоев буолан үлэни ыытабыт.
Быйыл Сангаарга «Промышленность уонна олохтоох дьаһалта оройуон инники сайдыытыгар» диэн ис хоһоонноох Ил Түмэн сис кэмитиэттэрин мунньаҕын тэрийэн ыытыахпыт.
Ветеринарнай сулууспа үлэтэ сөргүтүлүннэ
Өссө биир улахан кыһалҕа быһаарылынна. Ветеринарнай сулууспа үлэтэ Өлөөҥҥө, Анаабырга, Муомаҕа сөргүтүлүннэ. Бу түөрт сыллаах сылаалаах туруорсуу түмүгэ. Билигин үлэлиир базалара тупсарыгар үлэ тэтимириэхтээх. Сүрүн сыал – ыарыыны эрдэттэн сэрэтии, эмтээһин, таба, сүөһү, сылгы элбиирин ситиһии.
Ааспыт сылга аһынан-үөлүнэн хааччыллыы, тиэрдии өттүгэр бүддьүөккэ үп-харчы тиийбэккэ улахан күчүмэҕэйдэр үөскүү сырыттылар. Айсен Николаев дьаһайыытынан 700 млн. үп-харчы бу күннэргэ хамсыыр буолла. Бүддьүөт көрүүтүгэр бу тыын суолталаах боппуруос үлэбит сүрүн хайысхата этэ. Уонна айан-сырыы өттүгэр субсидия көрүллүүтэ — дьоммут-сэргэбит саамай туруорсар боппуруостара. Хааһынаҕа үп-харчы киириитэ уустугуран бу боппуруос ыараханнык хамсыыр диэн билиниэххэ наада. Бу уустук боппуруостар сис кэмитиэт хонтуруолугар тураллар.
Биллэн турар, үгүс туруоруллубут былаан, хомойуох иһин, олоххо киирбэтэ. Анал байыаннай дьайыы, Арҕааҥы дойдулар биллэрбит хааччахтара дойдубут үрдүнэн күннээҕи олохпутугар үгүс күчүмэҕэйдэри үөскэттилэр.
Маны таһынан, сыл устата хас да төгүл Москваҕа уонна Санкт-Петербург куораттарга анал байыаннай дьайыыга бааһыран госпитальга эмтэнэ сылдьар биир дойдулаахтарбытыгар Анаабыр, Булуҥ, Эдьигээн, Кэбээйи, Өлөөн улуустара тиһигин быспакка сырыттылар. Биир да оройуон олохтооҕо туора турбата. Бары биир киһи курдук турунан кыайыыны уһансаллар. Бу барыта ыарахаттары туораан, эйэлээх олоххо этэҥҥэ үктэнэрбитигэр күүс-көмө буолуо диэн бүк эрэнэбин.
Источник: Ил Түмэн пресс-сулууспата
