СИА «Билим» альманаҕын бүгүҥҥү таһаарыытыгар тимир ууһа, “Чап уустара” ассоциация салайааччыта, инженер Егор Сысоевич Тумусов сахаларга тимири уһаарыы ньымаларын туһунан ыстатыйата тахсар. Чап уустара — Үөһээ Бүлүү улууһун Кэнтик нэһилиэгин чаҕылхай историята.
Кыра оһоххо уһаарыы ньымата
Кыра оһоҕунан уһааран сиикэй тимири ылыы аан дойдуга киэҥник тарҕаммыт түҥ былыргыттан кэлбит ньыма. Кыра оһоҕунан уһаарыыга тимир тааһын бурдук курдук мээккэлээн уһаарбаларыгар кыра-кыратык кутан тимири тургэнник ылаллар. Саха сиригэр бу ньыманы киэҥник туттан кэлбиттэрэ биллэр. Түргэнэ , судургута сүрдээх табыгастаах ньыма. Дьиэҕэ туттуллар сэби сэбиргэли барытын оҥороллоро. Быһаҕы, хататы, улахан да биилээхтэри. Ол гынан баран бу ньыма кэккэ итэҕэстэрдээх. Түргэнник кэлбит болгуо тимирэ сиикэй, кирдээх уонна чохтон киирбит углерода биир тэҥник тарҕамматах буолар. Онон киниттэн үрдүк хаачыстыбалаах, элбэх ахсааннаах сэрии сэбин оҥорор ыстаалы ылыы туох да элбэх үлэни, сатабылы эрэйэр. Итини билиҥҥи болгуоттан уһанар уустар эттэринэн-хааннарынан билэн эрэллэр. Элбэх, үчүгэй биилээх хайдах да кыаллан оноһуллубат ньымата.
Улахан оһоххо уһаарыы
Бу ньыма Бүлүү сүнньүнэн хаалбыта биллэр. Сата, Чап уустара ааспыт үйэ ортотугар дылы бу ньыманы туттан илдьэ кэлбиттэр. Уратыта диэн улахан, 2,5 м. диэри үрдүктээх оһоххо тимир тааҺын кутан уҺуннук уҺааран улахан болгуону ортотун уулларан буҺаран ылаллар эбит. Чап уустара ордук күүскэ итинэн дьарыктаммыттар. Кинилэр кэннэ хаалбыт оһохторун, болгуоларын, оноһуктарын көрөн киһи саха металлургията тимири уһаарыы, таҥастааһын үрдүк чыпчаалыгар тиийбит эбит, диэн санааҕа кэлэр. Чап уустара улахан оһоххо тимири уһаарар уонна таҥастыыр/онорор/ ньымалара “металлургия” диэн тиэрмин быһаарыытыгар толору эппиэттиир эбит.
Былыр, сэриилээн ылбыт норуоттарыгар аан бастаан сэрии сэбин оҥорору боболлор эбит. Сэрии сэбин оҥорор уһаарыы улахан оһоххо оҥоһуллар, онон нуучча кэлбитин кэннэ ити ыйаах улэлээбит буолуохтаах. Ол аата, улахан оһоххо уҺаарыы бобуллан киин улуустарга, илин эҥэргэ тургэнник умнуллубут буолуон сөп. Кыра оһоҕунан уһааран сиикэй тимири ылыы бобуллубат эбит.
Чап уустара тимири уһаарыыны баһылаабыттара бастатан туран норуот номоҕор киирбиттэриттэн билэбит. “Чап уустара” түмэлгэ ордубут, көстүбүт оҥоһуктара ууруллан тураллар. Кэнтик тимиринэн эргинэн олорбут нэһилиэк буолар, биир кэмнэ 40 тахса кыһалаах уус тэҥҥэ уһанан ааспыт. Оннук уһаммыт, тимиринэн эргиммит нэһилиэк Саха сиригэр суох. Ол аата, оҥорон таһаарыы нууччалыы эттэххэ, производство баар эбит. К.Д. Уткин, А.П. Мачахов суруйууларыгар биир сылга төһө тимир оҥоһуллан атыыланарын көрдөххө оччотооҕу саха норуотугар промышленнай далааһыннаах да диэххэ сөп курдук. Улахан оһоххо уһааран улахан болгуо ылаллар, 12 буутка тиийэр ыйааһыннаах (А.П. Мачахов). Оһохторун оҥоһуута эмиэ биллэр. А.П. Мачахов мээрэйин устубут Чаптар туппут оһохторун кээмэйдэринэн оһох туттахха оһох ис хомо биир атахтаах улахан чороону майгынныыр буолар. Ити киэп былыргы аан дойдуга туттуллан ааспыт домна оһохтор истэрин киэбин курдук эбит (холобура, ньиэмэстэр Альпа Штикиятыгар туттубут штюкофен диэннэрэ). Кэнтиккэ баар улахан оһохтору Чаптар туппутара олох дьэҥкэ, мөккүөргэ турбат. Аҕа дойду сэриитин кэмигэр уһаарбыт оһохторо ордон, өссө турар эрдэхтэринэ Мачахов А.П кэмигэр өйдөөн кэмнээн ылбыта хайҕаллаах, саха норуотугар улахан суолталаах дьыала буолар. Билигин былыргы оһохтору хаһан тугэхтэринэн эрэ көрөн үөрэтэ сатыыллар.
Аны, Чаптар ол оһохторугар уһааран ылар тимирдэрэ туох уратылааҕын ырытан холонон көрүөхпүт. Бастатан туран, үчүгэй тимири уһааран ыларга тааһа (рудата) элбэҕи билэр, онон тимир тааһын булуу бастакы хардыы буолар. Ону, Чаптар таҥара көмөтүнэн сөптөөх сиргэ кэлэн сөптөөх тааһы булан быһаарбыттар. Болуо таас диэн ааттаах Тоҥуо үрэҕэ таастаах сири хайа охсон таһаарбыт сирдэриттэн — Күссүү, Тулаайах тоҕойо, Куоҕастаах, итиэннэ Булуу эбэ кытылларыттан хомуйаллар эбит. Иккиһинэн, тимир уһаарыытын тулуйар туойу булуу. Бу туой Кэнтик сиригэр дэлэй эбит. Иһитчиттэр диэн туой иһит оҥорор дьон олорбут сирдэрэ элбэх. Туойдаах, Бүкээхтээх диэн алаастар бааллара туоһулуур. Онон оһохторун оҥостоллоругар иһитчиттэр эмиэ күүс көмө буолбут буолуохтарын сөп. Уһаарар оһоҕу туттуу барыта кээмэй быһыытынан буолуохтаах, оччоҕо улахан чороон киэбэ киэптээх сөптөөх кээмэйдээх оһох тахсар. К.Д. Уткин суруйууларыгар саталар оһохторун үрдүгүн кэпсээнньит 12 сүөм диэбит этэ. Ол аата, биир сүөм 16 см тэҥ буоллаҕына оһохторун үрдүгэ 2м курдук. Чаптар оһохторо 2м25см — 2м45см. диэн Мачахов бэлиэтээбит. Сорҕо турар үрдүгэ кыра оһоҕу кытта тэҥ. Сорҕо хайаҕаһын турар үрдүгүн суор холо диэбит (4.45см). Итинник, сахалыы илии сабарай кээмэйинэн кэмнииллэр. Уопсайынан, Чаптар оҺохторо аллараа өттө кыра оһох курдук, ону үөһээ өттүн улаатыннаран тупсарбыттар дии саныыбыт.
Кыра оһоҕу хайдах туталлара Стрелов ыстатыйатыгар баар. Онно суруллар “холо” диэн мал уһаарар оһох сорҕото ханан туруохтааҕын көрдөрөр уонна оһох холо (мощность) төһө буолуоҕун көрдөрөр. Оһох холо диаметрыттан тутулуктаах. Көмөр бэлэмнээһинэ тимир уһаарыытыгар саамай элбэх үлэлээх, эппиэтинэстээх түһүмэҕэ буолар. Тиит маһы уматан сөптөөх чоҕу бэлэмнээн ылыы уһаарыы үлэтин улахан аҥаара буолара дуу? Чох сиидэлэммит уонна үлтүркэйдэрэ биир тэҥ буолуохтаах. Хомуйбут таастарын уматаллар уонна тиит туорааҕыттан эрэ мэнэкэ гына тойоллор эбит. Бу оһохторо үрдүк буолан таас умайан хаалбатын диэн буолуо диэн сабаҕалыыбыт. Уһаарыыны сахалар күүскэ баһылыы сылдьыбыттар эбит диэн санааҕа кэлбитим диэн ол уһаарыыны туохха туттуллар тимири ылаары гыналларыттан араастаан уларытан оҥороллор эбит диэнтэн . Ол курдук сэрии сэбин, биилээҕи оҥорор тимир уһаарыытын хаамыыта, элбэх улахан соччо эппиэтинэһэ суох малы оҥорор тимир уьаарыытын хамыытыттан атын буолар эбит. Уһаарыы хаамыыта диэн тимир тааһын, көмөру төьөну уонна төһөҕө куталлара, күөртээһинэ, ону сөптөөхтүк хамсатан ылар тимирдэрин састаабын уларыталлара. Ону таьынан, чугутуу диэн баар эбит, болгуону бытааннык сойутуу. Итиитин бытааннык, көһүлээн туһэрии. Көннөрү уһаарыыны өссө кимэн уһаарыы дииллэр, ол аата итиини таьааран кимэн иһэри этэллэр эбит. Итини биьиги истэн-таайан билбиппит, билбэппит умнубуппут өссө элбэх. Болгуону киһи төбөтүгэр холоон көрөллөр эбит. Сырайа үөһээ диэки көрөн сытар буолар. Сорҕо өттүгэр сэҥийэтэ, иэдэстэрэ, оройо, кэтэҕэ, сүрэҕэ. Барыта 7 тимир буолар. Улахан оһох болгуотун уратыта диэн кини улахан буолар, 12 буутка тиийэр. Уонна биир саамай улахан уратыта кини буспут буолар ол аата болгуо ортото ууллар. Болгуо тас өттө иһит курдук курдук сиикэй хаалар, оһох эркиниттэн чугас буолан ууллардык итийбэт, ортото углеродистай буолан 1200 кыраадыска ууллан барар. Оһох иһэ, ортотугар итиитэ 1500 чугаһыыр. Бу манна сытар Чап оһоҕун, саха уһаарыытын биир уратыта. Атын омукка баарын билбэппин, сиикэй тимир ылыытын көрдөрөллөр, куруук. Баар буолуо ээ, баҕар, былыр… Билигин барыта умнуллубут курдук, баҕар олох да кистэлэн буолуо. Болгуо ууллубут өттө сүрэҕэ уонна сирэйэ буолар, бу өлүүскэлэр ордук сыаналаналлар. Сүрэх тимир олох ыраас тимир буолар, өссө тыһы тимир дииллэр. Манан эттээх быһах биитэ, хомус тыла эҥин оҥороллор. Уһаарыы бүттэҕинэ оһохторун аҥар эҥэлэйинэн көтүрэн болгуону хостуулар, маһынан олуйан хоҥнорон баран оһох айаҕар хаһыллыбыт оҥкучахха түөрэн үҥүлүтэн түһэрэллэр. Улахан болгуо ыйааһына, итиитин суоһа сүрдээх буолар үһү. Онтон улахан кытаҕаһынан ытыттаран соһон илдьэн тимир батар кыһаҕа угаллар. Тимир батыыта тимир уһаарыытын кэнниттэн кэлэр саамай күүстээх улэлээх дьайаан буолар. Тимир батар кыһа диэн анаан оҥороллор, түгэҕэр суоруна тааһа буолар таастан билиитэ уураллар, кыстык суота буолар онтулара, ол үрдүгэр болгуоларыттан эрэ мэнэкэ тимирдэрэ батар кыһа туталлар, туойунан. Онно болгуоларын уган баран көмөр кута-кута күөртээн үп-үрүҥ буолуор дылы ититэллэр. Күөртүүллэрин тохтотон баран уус ынах тириитин бүрүнэн олорон хайаҕаһынан көрө- көрө сүгэни болгуоҕа тутан биэрэр, ону балтаһыттар үөгүлүү-үөгүлүү солбуһа сылдьан балталаан болгуону бысталыыллар. Араарбыт сэттэ тимирдэрин киһи балтаннан кыайар буолуор дылы өссө кырбастыыллар. Онтон, кырбастаммыт тимири балталаан, таптайан чопчу тимир диэни оҥороллор. Чопчу тимир диэн саас сарайтан намылыйан турар муус чопчутун майгынныыр гына кырбастаммыт тимири таптайбыттара. Ол аата,тимири сыыйарга бэлэмнииллэр. Сыйыы тимир диэн суохапчы хайаҕаһын нөҥүө сыыйыллыбыт тимир. Тимири сыыйан тимир оҥоһуктары оҥорор буоллахха металлургия сахаларга баар эбит диигин. Аныгы металлургияҕа тимири сыыйыы волочение дэнэр. Сахаҕа суохапчы диэн бастатан туран, туттар сэп уонна уус уһанар таһымын көрдөрөр мал буолар . Тимири сатаан уһаарар, сыыйыыны билэр силигин ситэн эрэр ууска үс хайаҕастаах суохапчы биэрэллэр, оччоҕо Орто уус дэнэр. Силигин ситтэҕинэ 6 хайаҕастааҕы биэрэллэр, оччоҕо Улахан уус аатын сүгэр. Суохапчы хайаҕастара тимири сыыйарга аналлаах, уларыйа сылдьыбат. 16мм саҕалаан 2 мм тиийэр диаметрдаах буолаллар. Бу тоҕус мээрэй — алта хайаҕастааах суохапчы – 2 мм 12 мм.дылы . Үс хайаҕастаах — 12 мм 16 мм дылы.
Тимири хайдах сыыйаллар этэй? Бэлэмнэммит чопчуларын тимир батар кыһаларыгар угаллар. Үстээх суохапчыларын кыһаларын түгэҕинээҕи тааьыгар суостаах сиргэ онорбут хайаҕастарыгар, суохапчыларын аҥаарыгар дылы кыбыталлар, онно уган туран кытара сылдьар чопчу тимирдэрин синньигэс өттүнэн улахан хайаҕаска угаллар, кытаҕаһынан нөҥүө өттүттэн тоһоҕор туурар кыскыны майгынныыр анал кытаҕаһынан олуйа-олуйа сыыйан бараллар. Оннук, тимирдэрин наардаан барытын сыыйан баран биирдэ уһаныыга, атыыга ыыталлар эбит. Ити 9 мээрэй сыыйыы тимиртэн ыйаах быһыытынан уһанан бараллар. Сахаҕа туох барыта ыйаахтаах, чаастаах-кэмнээх диэн. Ол курдук, уус оҥорор сэбэ-сэбиргэлэ эмиэ ыйаахтаах-чаастаах, кэмнээх. Ону уус барыта билиэхтээх, билэллэр да эбит. Аар Айыы Ыйааҕын кэһэр аньыы буолар диэни күүскэ туттуһаллара диэн. Ол иһин, Саха итэҕэлин тутуһар эрдэхтэринэ уустар оҥоһуктара барыта биир тэҥ буолар эбит. Нуучча кэлиэн иннигэр Саха итэҕэлин тутуһар эрдэхтэринэ тимири сыыйан эрэ баран уһаналлар эбит диэн санааҕа кэлэҕин. Оччоҕо эрэ таҥара ыйааҕын толороҕун.
Бу сигэнэн киирэн тимири уһаарыы ньымалырын көрүөххүтүн сөп: https://youtu.be/njVq3IpCvSI
