1805 сыл бэс ыйын 26 күнүгэр Баһылай Манчаары төрөөбүт. Манчаара олоҕун билим өттүттэн бастакынан чинчийбит киһинэн историческай наука кандидата Ольга Ионова буолар. Кини 1946 сыллаахха «Манчаары Баһылай» диэн үлэтэ, сахалыы, туспа кинигэнэн тахсыбыта. Бу үлэтигэр ааптар: «Манчаары хамсааһына улам үгүс дьону-сэргэни бэйэтигэр тардан, улам кэҥээн испит, саха суоҕун-дьадаҥытын ортотугар улам дириҥник силистэнэн испит, онон улуус баайдарын, тойотторун утары үлэһит норуот күргүөмнээн күрэстэһэр хамсааһына буолаары гынан испит эбит», — диэн суруйар. Иккис билим таһымнаах сыанабылы Георгий Башарин «История аграрных отношений» диэн бөдөҥ үлэтигэр биэрбитэ. Өскөтүн Ионова Манчаары хамсааһына баайдары эрэ утары этэ диэбит буоллаҕына, Башарин нуучча администрациятын уонна олохтоох баайдар батталлара этэ диэн быһаарар. Суруйааччы, РФ уонна СР үтүөлээх юриһа Николай Борисов-Уус «Манчаары Баһылай – юрист көрүүтүнэн: докумуоҥҥа олоҕурбут сэһэн» диэн кинигэтэ 2012 сыллаахха бэчээттэнэн тахсыбыта. Кырдьаҕас юрист үлэтигэр Манчаары дьыалатын халбаҥнаабат сокуон хараҕынан сыаналыырга холоммут.
Бэлиэ күннэр
- ХНТ — Сордооһуҥҥа түбэспит дьону өйүүр аан дойдутааҕы күн
- ХНТ — Наркотик кыдьыгын уонна наркотигынан бобуулаах эргиниини утары охсуһуу аан дойдутааҕы күнэ
- Аан дойдуга Тымныы күнэ. Сылын ахсын бу күн тымныынан хааччыйыы, салгыны сөрүүкэтии, сылааһы көһөрүү салаатыгар болҕомто тардаары ыытыллар. 2019 сылтан бу күнү ЮНЕП (ХНТ тулалыыр эйгэни харыстыыр бырагыраамата) өйүүр. Күн 2021 сыллааҕы тиэмэтэ — салааҕа ыччаты тардыы.
- Азербайдьан — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ
- Беларусь — Прокуратура үлэһиттэрин күнэ[1].
- Түркменистаан — Прокуратура үлэһиттэрин күнэ[2].
- Кырыым татаардара — Кырыым татаардарын былаахтарын күнэ[3].
- Мадагаскар — Тутулуга суох буолуу күнэ
- Румыния — Былаах күнэ
- Таиланд — Азала Пуйя (бэйиэт Сунтон Пу күнэ)
Түбэлтэлэр
- 1243 — Монгуол аармыйата билиҥҥи Туурсуйа сиригэр Көсө Даг (Тараҕай хайа) аттыгар сельджуктар икки төгүл баһыйар аармыйаларын үлтүрүппүт. Сельджук султаанын аармыйатыгар абхазтар, эрмээннэр, грузиннар, харчыга наймыласпыт Кипр уонна Генуя «франктара», гириэктэр Никейскэй импиэрийэлэрин этэрээтэ бааллара (сыанабыл быһыытынан барыта 70-80 тыһыынча кэриҥэ киһи). Бу кыргыһыы кэнниттэн сельджуктар Джучи улууһун сабыдыалыгар киирбиттэрэ.
- 1843 — Нанкин дуогабара Кытай уонна Улуу Британия ыккардыларыгар буолбут Бастакы Опиум сэриитин түмүктээбит. Кытай соҕуруу кытылыгар баар Гонг Конг арыыта Британияҕа бэриллибит.
- 1884 — Арассыыйа ыраахтааҕыта Александр III церковь приходун оскуолаларын арыйар туһунан ыйаах таһаарбыт.
- 1907 — Айанньыт, географ, этнограф, суруйааччы Владимир Арсеньев Уссурига иккис эспэдииссийэтин саҕалаабыт. Кини суруйбут кинигэтинэн аатырбыт дьоппуон режиссера Акира Куросава «Дерсу Узала» диэн киинэни устубута.
- 1927 — М. К. Аммосов бэрэстээтэллээх «Саха кэскилэ» научнай-чинчийэр уопсастыба Сэбиэтин уонна РГО Саха сириээҕи салаатын холбоһуктаах мунньаҕа буолбут. Максим Аммосов Саха Сирин үөрэтии туһунан дакылаат оҥорбут.
- 1939 — аатырбыт бэйиэт Арбита «Маҥнайгы кандидатка» диэн Т. Самсиев хоһоонун тылбаастаабыт.
- 1942 — 1915 с. Иркутскайдааҕы хайа-техническэй училищетыгар үөрэммит Игнатий Попов Сунтаар улууһун II Дьаархан нэһилиэгиттэн сэриигэ барбыт. Бу киһи суругар 12 Сунтаар киһитэ өлбүтүн туһунан суруйбута, хайыһардьыттар роталарын хамандыыра этэ. 1943 сыллаахха алтынньыга сураҕа суох сүппүтэ.
- 1943 — Снайпер Алексей Миронов хамандыыра киниэхэ Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун аатыгар түһэрбит. Бу кэмҥэ аатырбыт снайпер 123 өстөөҕү суруммут этэ, ону таһынан 13 бэргэн ытааччыны бэлэмнээн таһаарбыт. Ол эрээри аармыйа байыаннай сүбэтэ «Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьанынан наҕараадалыырга» диэн түмүктээбит. Дьоруой аата Алексей Мироновка 1990 сыллаахха эрэ иҥэриллибитэ.
- 1945 — Сан-Францискоҕа буолбут конференцияҕа 50 дойду бэрэстэбиитэлэ Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрин устаабыгар илии баттаабыттар.
- 1947 — Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиума «Саха сирин норуодунай артыыһа» диэн ытык ааты олохтообут.
- 1954 — Калуга уобалаһын Обнинскай бөһүөлэгэр (билигин куорат) аан дойдуга бастакы атомнай электроыстаансыйаны үлэлэппиттэр.
- 1959 — Саха сиринээҕи култуура үлэһиттэрин I сийиэстэрэ саҕаламмыт. Сийиэскэ 300-чэ дэлэгээт кыттыбыт.
- 1975 — Пайн-Ридж диэн АХШ Соҕуруу Дакота штатыгар индеецтэр резервацияларыгар буолбут ытыалаһыы түмүгэр икки ФБР агена уонна биир индеец өлбүттэр. ФБР агеннарын өлөрбүтүн иһин Леонард Пелтиер диэн индеец икки олоҕун тухары болдьоххо хаайыллан олорор. Индеец өлүүтэ силиэстийэлэммэтэҕэ. Леонард Пелтиеры өйөөн Сэбэиэскэй Сойууска элбэх аахсыйа ыытыллыбыта, кэлин Михаил Горбачев кинини босхолуур туһунан этии киллэрэ сылдьыбыта.
- 2011 — 33-с Москубатааҕы омуктар икки ардыларынааҕы киинэ бэстибээлигэр «Снайпер саха» диэн «Сахафильм» устубут киинэтэ көстүбүт.
Төрөөбүттэр
- 1805 — Баһылай Манчаары төрөөбүт, саха национальнай дьоруойа, сурукка киирбит бастакы саха бэйиэт-импровизатора, олоҥхоһут (1870 өлб.).
- 1876 — Нестор Каландаришвили, революционер, анархист, Гражданскай сэрии кэмигэр Илин Сибиир бартыһааннарын салайааччылартан биирдэстэрэ. Карательнай эспэдииссийэни салайан Дьокуускайга кэлэн истэҕинэ Табаҕа аттыгар тоһуурга түбэһиннэрэн өлөрбүттэрэ.
- 1916 — Валентин Павлов (24.04.1974 өлб.) — Дьокуускай куоракка холуобунай ирдэбилгэ үлэлээбит Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа.
- 1950 — Степан Сивцев-Доллу — араас сылларга Саха сыыркатын уонна «Сахафильм» тэрилтэни салайбыт киһи, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.
Өлбүттэр
- 1998 — Алексей Бродников (26.02.1917 төр.) — бэйиэт, прозаик, СӨ оскуолаларын үтүөлээх учуутала, Аҕа дойду Улуу сэрии кыттыылааҕа. 1965 сылтан ССРС Суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
- 2018 — Андрей Дементьев (1928 төр.), бэйиэт.
