1935 сыл олунньу 10 күнэ — Үөһээ Бүлүү оройуонун төрүттэммит күнэ. Эмиэ бу күн 1933 сыллаахха Үөһээ Бүлүү улууһун Тамалакааныгар Балааҕыйа уонна Ыкынаачай Ньукулаайаптарга күүттэриилээх кыыс оҕо күн сирин көрөр. Бүгүн Эбээ Настаа — Анастасия Игнатьевна Николаева ытык кырдьаҕас, элбэх оҕо, сиэн, хос сиэн тапталларыгар угуттанан, бэйэтин тапталын кэнчээри ыччатыгар анаан, Тамалакааныгар нус-хас олорор. Нэһилиэгин, улууһун бочуоттааҕа, култуура эйгэтин уопсастыбанньыга, «Ийэҕэ махтал» Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай наҕараадатын хаһаайката.
Хас биирдии киһи — история.
Ийэбит 85 сааһын туолар үбүлүөйүгэр «Кымыстаах чороону көтөҕөн» диэн кинигэ оҥорбуппут. Онно ийэм олоҕун туһунан кылгас кэпсээн суруйбутум. Ону бүгүн дьон ааҕыытыгар таһаарабын. Бэлиэтээн этэр буоллахха, кинигэҕэ ийэм бэйэтэ айбыт хоһоонноро, сылаас илиитин иминэн тикпит сахалыы оһуордаах-мандардаах чаппараахтара, кыбытык тигиилэрэ, киэргэллэрэ киирдилэр.
Төрөөбүт күҥҥүнэн, Ийээ!!!
Олох
Илинтэн тыкпыт күн сардаҥата, түннүк нөҥүө дьөлө көрөн, эдэр дьахтар муннун кычыгалатар. Оҕотун эмиийдэтэ сытар ийэ аа-дьуо хараҕын арыйар. Аттыгар минньигэстик тыынан сурдургуур кырачаанын оройуттан сыллаан ылар.
“Чыычаах, тур, собоҥ миинэ бэлэм”, — диэт, аа-дьуо хос аанын арыйан киирбит эр киһи кэргэнин уураан ылар. Куруук маннык мааны, эйэҕэс сыһыан, ыраас таптал арыаллыах курдук… Хаһан да уостубат, дьоллоох уһун олох күүтэргэ дылы… Хантан билээхтиэй, аны биэс сылынан дьахтар эт кырбас оҕолорун туппутунан чороҥ соҕотох туран хаалыаҕын?!
Дьылҕа
Настаа – эдэр дьахтар. Быйыл 40 сааһын туолла. Тохсус оҕотун бу соторутааҕыта эрэ төрөөн таҕыста. Бэйэтэ биир аҕаттан соҕотох буолан, айылҕатын, дьылҕатын бэлэҕин этинэн-хаанынан, өйүнэн-санаатынан, дууһатынан ылынан, элбэх оҕоҕо күн сирин көрдөрдө. Саҥа төрөөбүт дьахтар уйулҕата олус уйан, саныыр санаата, толкуйа барыта, ардыгар киһи соһуйуон курдук, былыр үйэҕэ суох буолбут төрөппүттэригэр, оҕо сааһыгар иэҕиллэн кэлэ турар.
Булдунан-аһынан, өҥ буордаах алаастарынан суон сураҕырбыт Сайылык (кэлин Тамалакаан) илин өттүгэр өтөхтөнөн, Тахтай Ньукулай олорбута. Икки Ааныс уонна Сэмэн диэн оҕолордонон, күөллэригэр балыктаан, хара тыатыгар бултаан, айахтарын ииттинэллэрэ. Кыргыттара иккиэн утуу-субуу Кэнтик сиригэр кэргэн сүктэн барбыттар. Онон уола Сэмэн (Сыччык) аҕатын өтөҕөр, сиригэр-уотугар хаһаайын буолан хаалар. Эдэриттэн сытыы-хотуу, айылҕаны, көтөрү-сүүрэри сөбүлүүр уолчаан, буутун этэ буһарыгар, холун этэ хойдоругар сүөһү иитиитинэн умсугуйан туран дьарыктанар. 99 ураа муостааҕы тутан, түөрт оҕолонон, Сыччыктар диэн ытыктабылынан ааттанар ыал буолан олороллор. Аҕа баһылык ыанар ынаҕын 100 ахсааҥҥа тириэрдэ сатаан, мэнэйдэһэн, атыылаһан көрөр да, ити баҕа санаата туолбат. Ону ол диэбэккэ, Тахтай уола Сэмэн холбоһуктааһын буолуор диэри хаһаайыстыбатын барытын тутан олорор. Кэлин уола Ыкынаачай тэрийбит “Кыһыл Өтүйэ” холкуоска баайын, ол иһигэр туппут хас да дьиэтин, туттарар.
Сыччык икки оҕото кыра саастарыгар олохтон туорууллар, Ылдьааната оҕоломмот, арай Ыкынаачайыгар айыыһыт кыыс оҕону утары уунар. Сып-сырдык дьүһүннээх, кыһыл хааннаах кыыһы дьоно харыстаан да төрөппүттэрэ. Бу иннинэ Балааҕыйа үс уол оҕото “куотан”, бэйэтин төрөөбүт дойдутугар Өргүөккэ баран кистээн төрүүргэ сананар. Кырдьык, санаа хоту кылбардык быыһанар. Өргүөт төһө да омуннаах тымныылаах олунньулуур ыйа оройунан көрөн турдар, саҥа кэлбит киһини сылаас ытыһыгар түһэрэн ылар. Сэниэ ыал Силигийээнэптэр кыыстара оҕоломмутунан, эһэкээннэригэр, киирбит-тахсыбыт ыалдьыкка, ааһар дьоҥҥо арыылаах алаадьынан, саламаатынан айах туталлар. Тамалакааҥҥа эмиэ Ньукулаайаптарга кэмниэ-кэнэҕэс күүттэриилээх кыыс оҕо төрөөбүтүн туһунан сурах дьиэттэн дьиэҕэ тилийэ сүүрэр. Ити 1933 сыл этэ.
Ити кэмҥэ аҕалара Ыкынаачай — Николаев Игнатий Семенович ыаллыы сытар Харбалаах нэһилиэгин киһитэ, өрөспүүбүлүкэ сайдыытыгар туруулаһар Исидор Никифорович Бараахап ыытар бэлиитикэтин ылынан, “Кыһыл Өтүйэ” холкуоһу тэрийэр, бэрэссэдээтэллиир. Бараахап мындыр толкуйдаах, билиилээх, инникини өтө көрөр Ыкынаачайы Бүлүү куоратыгар баартыйа оройуоннааҕы толорор кэмитиэтигэр суруксутунан үлэлэтэ ылар. Онно үлэлии олорон ыараханнык ыалдьан, дьиэтигэр төннөн кэлэр. Ол ыарыытыттан өрүттүбэккэ, эдэр сааһыгар олохтона күрэнэр. Кырачаан Настаа кыысчаан онон икки сааһыгар аҕатыттан матар.
Ыкынаачай ыалдьа сытан, үс хостоох дьиэлээҕин нэһилиэгэр бэлэхтиир. “Ити быһах угун саҕа биир кыыстааҕым ханнык омук анала буолара биллибэт. Онон төрөөбүт алааһым дьоно сиэрдээх быһаарыыны ылынан, сөпкө дьаһаннаххытына, дьиэм үйэлэргэ туһалыа”, — диэн кэриэс тылын этэр. Настаа кыыс ийэтэ Балааҕыйалыын күөл үрдүн диэки эһэтин Сыччык дьиэтигэр олорон хаалаллар.
Балааҕыйа кэргэнэ өлбүтүн кэриэстээн, үс сыл Тамалакааҥҥа олорон баран, бииргэ төрөөбүт эдьиийигэр Балаҕаннаахха көһөр. Биир ылааҥы сааскы күн дьиэлэрин аттыгар аттаах киһи кэлэн тохтуур. Киирэн син ону-маны кэпсэтэн баран, тахсаары туран: “Аны күһүн сир лаппа тоҥоруута көһөртөлүү кэлиэм. Бэлэм олорооруҥ”, — диир. Кырачаан кыысчаан, тугу да өйдөөбөтөр да, туох эрэ кистэлэҥнээх кэпсэтии буолбутун сэрэйэр. Биир үксүн Тамалакааныгар төннөр буолбутуттан сэгэччи үөрэр.
Маачаха аҕа Өлөксөөн Уоһукап сымнаҕас майгылаах буолан, тулаайах аҥардаах кыысчааны оҕом диэн ааттыыр. Сотору соҕус дьоно балыс бэлэхтииллэр. Кыыс аны соҕотох буолбатаҕыттан үөрүүтэ үс бүк үрдүүр. Ити эрээри… аны ийэтэ ыарыһахтаан, суорҕан-тэллэх киһитэ буолар.
Настаа кыыс санныгар дьиэ үлэтэ, балтын көрүүтэ, ыарыһах ийэтин бостууга сүктэриллэр. Эбиитин аан дойдуну атыйахтаах уулуу аймаабыт Аҕа дойду улуу сэриитин тымныы тыына… дьиппиэн салгына… Олох да буорайыах дьону иитиэх эһэлэрэ Бүлүүттэн кэлэн көмөлөһөн абырыыр. Балааҕыйа эрэйдээх үс сыл сытаахтаан баран, анараа дойдуга атахтанар.
Эрэл
Настаа ээр-сэмээр оронуттан туран, суунар хоско ааһар. Оҕолор өссө да утуйа сыталлар. Эбэлэрэ Ылдьаана эмээхсин былыр үйэҕэ туран, хоспох дьиэҕэ тахсан, уола илимнээн кэлбит соботун хатырыктыыр. Аҕалара хайы-үйэҕэ бааһыналарын, ходуһаларын кэрийэ барбыт. Эдэр дьахтар оһоххо турар күөс иһитин арыйан көрөр. Санаата эмиэ оҕо сааһыгар эргиллэр…
Сэрии саҕаламмыта тута биллибитэ. Кыанар-сэниэлээх эр дьону барыларын сэриигэ ыҥырбыттара: Чорбоохоп, Чалбаанап, Чөҥкөөйөп, Багдааһап, Буораахаптар, Доохоп уо.д.а бэбиэскэ туппуттара.
Настаа кыыс маачаха аҕата, ийэтэ холкуос үлэтигэр умса түспүттэрэ. Ийэтэ Балааҕыйа холкуостаахтарга лэппиэскэлиирэ. Кыыс онно көмөлөһөрө. Хара сарсыардаттан ньэчимиэн бурдугу мэлииһэҕэ тартаран баран, аҕалан биэрэллэрин сиидэлиирэ. Бурдук быылыгар киэһэ бэйэтэ бурдук курдук буолара. Хараҕа эрэ кылабачыйан көстөр кыыһы хорсун үлэһиккин диэн хайгыыллара. Буһарбыт лэппиэскэлэрин ыраас куулга уган ыскылаакка илдьэллэрэ. Ийэтэ куулу сүктэҕинэ, кэнниттэн туора маһынан өйөөн, көмөлөһөрө.
Ийэтэ ыарыганныыр буолан, күүһүнэн муҥнанаахтыыра: “Барыта Кыайыы туһугар! Холкуостаахтар үчүгэйдик аһаатахтарына, элбэҕи үлэлиэхтэрэ, оччоҕо эрэ фроҥҥа көмөлөөх буолуохтара! Сотору сэрии бүтүө, эмиэ дьоллоох олох саҕаланыа, тулуйуохха эрэ наада! Кып-кыра хаалла…”, — диэн ийэтэ куруук кыыһыгар кэпсии сылдьара.
Үөрэхтэн матыы
Настаа миинин иһээтин кытта, үүтэ түөһүнэн дырылаан киирдэ. Ийэ үүтэ – туохха да тэҥнэммэт күндү ас. Оҕо өй-санаа, эт-сиин өттүнэн сайдыылаах буоларыгар солбуллубат укулааты уурар, бараммат баайы биэрэр. Ол оннук күүстээх ийэ үүтэ!!! Настаа бэйэтэ үөрэммэтэҕин иһин, хайаан да оҕолорун үөрэхтээх оҥорор санаалаах. Миисэтэ СГУ-га киирдэ. Диимэтэ эмиэ туттарсыа. Хоһугар киирэн кыысчаанын быыкаайык уоһугар эмиийин туһаайда. Онуоха анарааҥҥыта соппойбутунан барда. Кини бу сытан хайдах үөрэхтэн маппытын санаан, өрө тыынна.
Ийэтэ өлбүтүн кэннэ, Настааны аҕатын бииргэ төрөөбүт балта, пиэрмэҕэ үүт эрийээччинэн үлэлиир Ылдьаана иитэ ылбыта. Онон кыыс аны Ороһуга көспүтэ. Онно оскуолаҕа бэһис кылааска үөрэммитэ. Эдьиийэ ыарыһах буолан, Бүлүүгэ сотору-сотору баран эмтэнэрэ, онно өр буолара. Ол аайы балтын ыалга хаалларара. Ити эрээри балта кини суоҕуна туоххаһыйарын сэрэйэн, Бүлүүгэ көһөрбүтэ. Букатын нууччалыы билбэт эрэйдээҕи нуучча кылааһыгар биэрэн, олох даҕаны аны үөрэҕэр буккуллан хаалбыта. Кылааһын хаалларбыттара.
Аны эдьиийэ ыараханнык ыалдьан, балыыһа киһитэ буолан, Настааны Үөһээ Бүлүү бөһүөлэгэр тастыҥ аймах эдьиийдэригэр олохтууллар, онно 6-с кылааска үөрэнэр. Ол ыал оскуолаттан дьиэлэрэ ыраах буолан, мөлтөх таҥастаах-саптаах оҕо тоҥон-хатан, ыалдьан, аанньа да үөрэммэтэҕэ. Эмиэ кылааһын хаалбыта. 17-гэр чугаһаабыт эдэр кыыс аны бэйэтинээҕэр лаппа балыс оҕолору кытта үөрэнэриттэн кыбыстар буолан барбыта. Ол иһин үөрэҕин тохтотон, пиэрмэ диэки хаама турбутун бэйэтэ да билбэккэ хаалбыта. Олорор олоҕун тыйыс ыйааҕа оннук ыйдаҕа.
Таптал
Настаа кыыһын сирэйин одуулуур. Ымманыйар. Хааһыттан, муннуттан сыллыыр. Аҕатыгар олус да майгынныыр, ааһа баран эбэтигэр. Мэхээлэтэ кинини таптыыр да таптыыр. Кини эмиэ. Ыраас таптала… Киниэхэ эрэ анаммыт олох.
Күн-дьыл элэстэнэн ааспыта, Настя кыыс кэрэ бэйэлээх буола улааппыта. 19 сааһын туолбута. Бу кэмҥэ Николаев Миша аармыйаттан сулууспалаан кэлбитэ. Дьирэччи тэбиммит формалаах эдэр киһи улааппыт, тупсубут, номоҕон дьүһүннэммит килбик кыыһы көрөөт, сөбүлээбитэ.
Кыыс үлэтигэр барар аартыгар көрсөн, ардыгар аара суолга атааран, сороҕор Атах, Арыылаах пиэрмэлэригэр “алҕас” тиийэн кэлэн, Мэхээлэ күнтэн-күн кыыс сүрэҕин сүүйэн испитэ. Онтон аа-дьуо истиҥник доҕордоһон, күөл кытыытынан күүлэйдээн, ойуурга сир астаан, балыктаан, олус элбэҕи кэпсэтэн, бэйэ-бэйэлэригэр тапталларыгар билиммиттэрэ.
Биирдэ кыыс маҥан былаатын маанан, икки гына өрүллүүлээх баттаҕа оҕотук самыытыгар саайыллан, сарсыардааҥы ыамҥа тиэтэйэ-саарайа ыллык устунан сүүрэр-хаамар икки ардынан баран испитэ. Кэнниттэн атах тыаһа чэпчэкитик дугунан сырсан кэлбитэ. Миша буоларын сүрэҕэ сэрэйбитэ. “От охсо баран иһэбин, бу эйиэхэ”, — диэн баран, күөх окко сууламмыт куобах буутун сиэбиттэн хостоон ууммута. Харахтара мичээрдээн, бу аан дойдуга мантан ордук дьол суох диэбиттии туттан турара…
… Бу күн хаһааҥҥытааҕар да ордук ураты курдуга. Кыыс киэһээҥи ыам кэнниттэн болдьоммут миэстэҕэ тиийбитэ. Миша хонуу сибэккитин дьөрбөтүн ыга тутан туран: “Настя, миэхэ кэргэн тахсыаҥ дуо?”, — диэн, кыыс сырдык хараҕын тонолуппакка көрөн туран, ыйыппыта. Килбик кыыс иэдэһэ тэтэр гыммыта: “Сөп”, — диэбитин кулгааҕа эрэ истэн хаалбыта…
Биир сылынан Николаевтарга тапталларын туоһута – Мишутка төрөөбүтэ. Онтон Дима, Октябрь. Үс уол кэннэ күүтүүлээх-кэтэһиилээх кыыстара Наташа. Ол оннук тоҕус оҕоҕо күн сирин бэлэхтээтилэр.
Тыа сиригэр олорор ыал сүрүн астара эт, үүт этэ. Аҕалара булчут, балыксыт буолан, абыраммыттара. Сайынын Настаа оҕолорун батыһыннаран отоннуур идэлээҕэ, онон быйаҥтан өлгөмнүк сомсон, Байанайтан ирээттэрин дэлэгэйдик бэриһиннэрэн, ньир-бааччы олорбуттара.
Настаа – оҕо тэрилтэтигэр повардыыра, онтон Мэхээлэ – агрономнуура.
Николаевтар дьиэлэрин биир киэн туттуута – улахан аһыыр остуоллара буолара. Саха ууһа ураннык тутан оҥорбут мас остуола бэйэтин үйэтигэр төһөлөөх оҕону, киһини итии аһынан маанылаабытын, сылаас чэйинэн күндүлээбитин ким билиэй?!
Маһынан оттуллар кирпииччэ оһох сыралҕаныгар эбэлэрэ Ылдьаана сиһин сылытта олорон, сиэннэригэр арааһы кэпсиирэ. Кыдьыктаах майгылаах Чоочо баай, эйээрэр куоластаах эдэркээн Манчаары олохторо өргө диэри сэһэн-тэппэл буолара. Сиэннэрин оннук саараталыыра.
Онтон аҕалара оҕолорун сайдыыларыгар усулуобуйаны тэрийиигэ улахан болҕомтону уурара. Бастакы патефон, тэлэбиисэр, радиола, магнитофон, бэл, электрическай гитара кинилэр дьиэлэригэр баара. Бастакы бэлэсипиэт, матассыыкыл – эмиэ кинилэр тиэргэннэригэр киирбитэ. Оҕолор уруһуйдуулларын, оҕуруо тиһэллэрин, пластилинныылларын ийэлэрэ тэрийэрэ. Элбэх да элбэх кинигэлээх бибилэтиэкэ баара.
Сүтүк
Үчүгэйдик олордоххо сыл – хонук. Настялаах Мэхээлэ ыал буолан олорбуттара үйэ чиэппэрэ буола охсубута. 25 сылларын бэлиэтиир урууну тэрийэргэ быһаарыналлар. “Оҕолор да улааттылар, ыраахтан-чугастан аймахтар, доҕоттор кэлэн, хайдах тэринэн-дьаһанан олорорбутун көрүөхтэрэ-сыаналыахтара”, — диэн ыал аҕа баһылыга 1979 сыл кулун тутар 8 күнүгэр үрүҥ көмүс сыбаайбаны тэрийэр туһунан ыҥырыылары суруйбутунан барар.
Ас мунньунуута, дьиэ киэргэтиитэ бу сааскы маҥнайгы бырааһынньыгы кытта сөп түбэһиннэриллибит тэрээһин тула салаллар. Биир сарсыарда Мэхээлэ идэтинэн бултуур саатын сүгэн, ойуурга атын хаамтара диэн барар. Баҕар, суолбар туох эмэ тосхойуо диэн иһигэр бүк эрэллээх. Киэһэ болдьоммут чааһыгар төннүбэт. Кэргэнэ Настя сүрэҕэ мөҕүллэҥниир, сотору-сотору тиэргэҥҥэ тахсан ойуур саҕатын диэки көрүтэлиир, тыас иһиллиир. Арай лаппа хараҥарыыта ат туйаҕын тыаһа оргууй табыйан кэлэр. Сылгы арҕаһыгар олорор аҕалара тоҕо эрэ хамсаабат, ону көрөн Настаа утары сүүрэр. Саҥарар да кыаҕа суох, бүтүннүү муус чоҥкуу буолан, Мэхээлэтэ кубарыйан олорор. Дьахтар ыксалыгар ат үрдүттэн эрин сулбу тардан түһэрэр, эбэлэрин ыҥырар, дьиэлэригэр муҥ-сор бөҕөнөн сосуһан киллэрэллэр. Таҥаһын сыбыдахтаан, түүнү быһа эбэлэрин кытта арыынан, уохтаах утаҕынан биһэ-биһэ массаастыы хоноллор, инньэ гынан сарсыарданан киһилэрин син бэттэх аҕалаллар. Онно билбиттэрэ — аҕалара кыылы сырсабын диэн, күөл ортотунан элээрээри, чардаакка түһэн хаалбыт. Төһө эрэ эрэйи көрбүтэ буолаахтаатаҕа, син сордонон-муҥнанан ууттан тахсан, атын үрдүгэр олорсон кэлээхтээбит. Онто да суох ис уоргана аһааҕыра сылдьар киһи, өрүттүбэккэ, кулун тутар 7 күнүгэр сырдык тыына быстаахтыыр…
… Эҕэрдэ суруктары кытта тэбис-тэҥҥэ кутурҕан биллэриилэрэ кэлэллэрэ… Настаа эмиэ олох биир тургутуутун дьарамай санныгар сүгэр.
Дьулуур
Настаа аҥара ийэ, аҥара аҕа буолбут олоҕо саҕаланар. Сыала-соруга, билиитэ-көрүүтэ, үөрүүтэ-хомолтото, долгуйуута – барыта оҕолоругар ананар. Улахан кыраны көрсөн, эбэлэрэ Ылдьаана көмөлөһөн, сэниэ ыал ахсааныгар киирсэн, дьулуурдарынан, тулуурдарынан иннилэрин диэки дьүккүйэллэр. Оҕолор улаатан, үөрэхтэнэн, киһи-хара, ыал буолан, Настаа аны эбээ буолан мичээрэр. Сиэн оҕо минньигэс сыта, олоҕун өссө киэркэтэр.
Ити эрээри… утуу-субуу үс биэбэйин оһол обургу дэгиэ тыҥыраҕынан бобута кымаахтаан, анараа дойдуга илдьэттии барар. Күҥҥэ көрбүт чыычаахтарын көрбүтүнэн былдьаппыт ийэ кыһыытын-абатын сүрэҕэр сөҥөрөн, өссө кииллийэн биэрэр. “Хараҕым уутун хаалбыттарбар көрдөрөн, кинилэри кэбирэтиэ суохтаахпын! Күүстээх буолуохтаахпын! Ытаан-соҥоон куппун чарааһатыа суохтаахпын!” – диэн бигэ санааны ылынар.
***
Билигин Настаа – Анастасия Игнатьевна 85 сааһын көрсөр ытык киһи. Ыраахтан-чугастан оҕолоро, сиэннэрэ, аймах-билэ дьоно, дьүөгэлэрэ, бииргэ үлэлээбит үөлээннээхтэрэ муһуннулар. Кини тапталлаах төрөппүттэрин, кэргэнин кэриэстэрин дьоһуннаахтык толорбутун дьон-сэргэ махтана бэлиэтиэ.
«Ийэ кыһата» балаҕан ыччаты иитэр аналлаах
Билигин тапталлаах Тамалакааныгар ийэбит, эбэбит Анастасия Игнатьевна аатынан «Ийэ кыһата» балаҕан тутуллан, биир дойдулаахтарын сахалыы сиэргэ-туомҥа, үөрэххэ-билиигэ, духуобунай култуураҕа, Ийэ дойдуга тапталга үөрэтэр-такайар.
