2009 сыллаахха бигэргэммит Хотугу, Сибиир уонна Уһук Илин төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах норуоттарын бигэтик сайдыыларын кэнсиэпсийэтэ ааспыт 2025 сылынан үлэтин түмүктээтэ. Быйылгыттан саҥа уон сыллаах, 2026 сылтан 2036 сылга диэри кэми хабар Кэнсиэпсийэ үлэлиир. Онно ханнык саҥа пууннар киирбиттэрин уо.д.а. туһунан Ил Түмэн хотугу төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах норуоттар уонна Аартыка дьыалаларыгар сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Елена Голомарева маннык кэпсиир, суруйда Саха парламент саайт.
Этиилэрбит учуоттаммыттар
Арассыыйа Федерациятын Бырабыыталыстыбата Кэнсиэпсийэни олоххо киллэрии үс сыллаах былаанын бигэргэттэ. Тустаах хайысхаларынан тыырыллыбыт сүүс араас дьаһал киллэрилиннэ. Билиҥҥи уустук кэмҥэ национальнай бэлиитикэни тупсарыыга федеральнай былаас уорганнара төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах норуоттар уопсастыбаннай тэрилтэлэрин кытары биир сүбэнэн үлэлииллэрин махтана бэлиэтиибин. Ааспыт сылга Кэпсиэпсийэ барылын дьүүллэһии тэриллибитэ. Онно биһиги ситэтэ суох эбэтэр өйдөммөт, мөккүөрдээх диэбит пууннарбыгар этиилэрбитин киллэрбиппит барыта учуоттаммыт.
Төрүт түөлбэ сирдэр
Кэнсиэпсийэ биир салаата төрүт түөлбэ сирдэри харыстааһыҥҥа ананар, сыллата экология мониторинын ыытар, айылҕа ресурсаларын туһаныы бырайыактарыгар олохтоохтору кытыннаран уопсастыбаннай истиилэри тэрийэргэ этиллэр. Дьэ бу тыын суолталаах салаа буолар. Экология мониторинын, уопсастыбаннай истиилэри таһынан, төрүт олохтоох хотугу омуктар федеральнай, эрэгийиэннээҕи бырагыраамаларынан айылҕа ресурсаларын туһаныы бырайыактарын оҥорууга эмиэ кыттыах тустаахтар. Ол иһин биһиги тустаах сокуону уонна этнология эспэдииссийэтин ыытыы бороссодууратын тупсарыыга салгыы үлэлиибит. Тоҕо диэтэххэ, хоромньу кээмэйин ааҕыы методиката экэниэмикэҕэ сыһыаннаан (ылыллыбатах барыһы о.д.а.) эрэ ааҕар, оттон этнокултуура эйгэтигэр таһаарыллар хоромньуну аахпат, тылга-өскө, төрүт култуураҕа, өйгө-санааҕа оҥоһуллар охсуу учуоттаммат. Биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр бу хайысханан үлэ уопута балачча баар, ол федеральнай таһымҥа туһаныллар кыахтаах.
Олохтоох салайыныы туһунан өрөспүүбүлүкэ саҥа сокуонугар биисинэс, чуолаан хотугу омуктар түөлбэлээн олорор сирдэригэр сир баайын хостуур хампаанньалар, социальнай эппиэтинэстэрин туһунан боппуруос көрүллүөн наада. Саҥа Кэнсиэпсийэ чэрчитинэн үлэҕэ былаас уорганнара, биисинэс уонна олохтоох нэһилиэнньэ социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыыга бииргэ үлэлииллэрэ ирдэнэр, ол муниципалитеттар сир баайын хостуур хампаанньалары кытары түһэрсэр сөбүлэһиилэрин хамсатар ырычаах буолуоҕа. Онон маннык пууну олохтоох салайыныы уорганнарын боломуочуйаларыгар киллэрэр эрэйиллэр.
Мин «АЛРОСА» хампаанньа өр сыллартан улуустары кытары үлэҕэ утумнаах социальнай бэлиитикэни ыытарын, табаһыттар, балыксыттар обшиналарыгар улахан болҕомтотун уурарын холобурдуохпун баҕарабын. «Нордголд» хампаанньа Өлүөхүмэ улууһугар эмиэ бэркэ үлэлиир, Тээнэ национальнай нэһилиэгэр, аатырбыт снайпер Иван Кульбертинов дойдутугар, сыал ытар тиирдээх оскуола-саад дьиэтин тута сылдьар. Бу курдук социальнай бырайыактарга, олохтоохтору үлэнэн хааччыйыыга кыттар, тулалыыр эйгэҕэ харыстабыллаахтык сыһыаннаһар хампаанньалар олохтоох салалтаны уонна нэһилиэнньэни кытары хардарыта итэҕэйсэр-эрэнсэр сыһыаны олохтууллар, нэһилиэк, улуус сайдыытыгар көмөлөһөлөр, ити кинилэр социальнай эппиэтинэстэрин таһымын көрдөрөр.
Онон социальнай бэлиитикэ сир баайын хостуур хас биирдии хампаанньа корпаративнай стратегиятын быстыспат сорҕото буолуохтаах, оттон нэһилиэнньэлээх пууннар социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыыларын туһугар олохтоох салайыныы уоргана, биисинэс уонна нэһилиэнньэ бииргэ үлэлээһиннэрэ өрөспүүбүлүкэ сайдыытыгар олугу ууруохтаах.
Олох-дьаһах хаачыстыбатын тупсарыыга
Аартыкаҕа, хотугу улуустарга үгэс буолбут хаһаайыстыбаннай дьарыгы өйөөһүн чэрчитинэн, бултуур уонна балыктыыр учаастактары тыырыы ырычааҕын тупсарарга, онуоха төрүт олохтоох хотугу омуктар бэрэстэбиитэллэрин быраабын чорботорго этиллэр.
Бу боппуруоһу бастаан биһиги көтөхпүппүт, араас мөккүөрдээх түгэн дьэ, элбэх этэ. Ол курдук, биһиги дьоммут төрүт олохтоох хотугу омуктар түөлбэлээн олорор нэһилиэктэриттэн атын сиргэ баар учаастактарга үгэс буолбут хаһаайыстыбаннай дьарыгы тэринэргэ уу биоресурсаларын туһанаары көрдөспүттэригэр, 2024 с. аккаас бэриллибитэ. Ити иһин РФ Бырабыыталыстыбата 2014 с. алтынньы 1 күнүгэр кырдьаҕаһынан биэнсийэҕэ тахсыыга анаан таһаарбыт, хотугу омуктар уонна кинилэр түөлбэлээн олорор нэһилиэнньэлээх пууннарын кэрискэлэрин бигэргэтэр туһунан 1049 №-дээх ыйааҕар тустаах уларытыы киллэриллэрэ эрэйиллэр. Бу эмиэ уһун унньуктаах үлэ.
Сир нолуога
Кэнсиэпсийэ биир салаата төрүт омуктар түөлбэлээн олорор территорияларын харааннааһыҥҥа ананар, хотугу омуктар бэрэстэбиитэллэригэр сир учаастактарын босхо биэриигэ мониторинг ыытар туһунан этиллибит.
Урут хотугу омуктар уонна кинилэр общиналара сир нолуогуттан босхолоноллоро. 2023 сыллаахха Арассыыйа Федерациятын Нолуогун Кодексын туһунан 389 №-дээх федеральнай сокуон 395-с ыстатыйатыгар уларытыы киирэн, ирдэбил кытааппыта: федеральнай кэрискэҕэ киллэриллибит хотугу омуктар түөлбэлээн олорор, төрүт хаһаайыстыбаннай дьарыктарын сайыннарар нэһилиэнньэлээх пууннарын иһигэр эрэ чэпчэтии көрүллэр буолбута. Ол кэрискэҕэ атын эрэгийиэннэртэн бүтүн муниципальнай оройуоннар, өссө эрэгийиэннэр баар буоллахтарына, Саха Өрөспүүбүлүкэтиттэн аҕыйах улуус сорох кэккэ нэһилиэктэрэ эрэ киллэриллибиттэр.
Үгүс общиналар табаларын мэччитэр эбэтэр бултуур сирдэрэ бэрт ырааҕынан, нэһилиэктэр икки ардыларынаҕы сирдэринэн тайаан сытар. Нолуок федеральнай сулууспатын Саха Сиринээҕи управлениетын чахчытынан, 2024 сыл түмүгүнэн, 35 община 37 сир учаастагын бас билэр, ол эрээри олортон 4 эрэ учаастак федеральнай кэрискэҕэ киирэн сылдьар. Чэпчэтии көрүллүбэт түбэлтэтигэр, бу общиналар сир нолуогар 10 мөл. солк. харчыны төлүүллэрэ ирдэниэҕэ. Бэйэлэрэ арыычча олорор табаһыттар хантан итиччэ харчыны булалларый? Ол иһин биһиги ааспыт ыйга ыыппыт сүбэ мунньахпыт түмүгүнэн, бу кыһалҕаны быһаарарга эрэгийиэн былаастарын уонна нолуок сулууспатын бэрэстэбиитэллэрэ кыттыылаах оробуочай хамыыһыйаны тэрийэн үлэлииргэ быһаарбыпыт.
Тыа хаһаайыстыбата, табаны иитии
АПК-ны уонна хаһаайыннааһын дьоҕус киэптэрин өйөөһүн чэрчитинэн, үгэс буолбут хотугу салааларга, ол иһигэр, табаны иитиигэ, эмтиир-сэрэтэр уонна силиэксийэлиир-племенной үлэҕэ федеральнай бүддьүөттэн субсидия көрүллэр буолла. Онон өр сыллардаах туруорсуубут ылылынна диэн үөрэбит. Үгэс буолбут дьарык бородууксуйатын ис-тас ырыынакка батарыы, туризмы сайыннарыы, дьоҕус урбаан умнуллубатылар. Кырдьык, Аартыкаҕа туризм сайдар кыахтаах, инньэ гынан бу хайысханан үлэни-хамнаһы күүһүрдэр, инфраструктураны тупсарар, сөптөөх баазаны тэрийэр ирдэнэр.
Маны таһынан, тыа сирин кэлимник сайыннарыыга, муниципалеттар икки ардыларынааҕы, эрэгийиэннээҕи суоллары оҥорууга, успуорт эбийиэктэрин тутууга субсидия көрүллэрэ былааннанар.
Үөрэхтээһиҥҥэ туспа салаа анаммыт. Онно национальнай оскуолалары аныгы тэрилинэн, үөрэх кинигэлэринэн хааччыйыы, сыыппара технологиятынан төрөөбүт тылы өйөөһүн, электроннай тылдьыттары уонна онлайн-тылбаасчыттары оҥорор туһунан этиллэр. Олорорго тупсаҕай эйгэни тэрийиигэ электро-эньиэргийэ, сибээс, интэриниэт хаачыстыбаларын тупсарыы, элбэх өҥөнү оҥорор кииннэр ситимнэрин кэҥэтии былааннаммыттар. Быһата, олох бары эйгэтин хабылла сатаабыт.
Ил Дархан Айсен Николаев Арассыыйа Федерациятын Бырабыыталыстыбатын быһаарыыларын, ол иһигэр, Кэнсиэпсийэни олоххо киллэрии үс сыллаах былаанын толорор соругу туруорда. Онон, харыбытын ньыппарынан, улахан үлэҕэ турунабыт.
This post was published on 29.01.2026 17:03 17:03